कोऽरुक् ? कोऽरुक् ? कोऽरुक् ?
भगवान् धन्वन्तरिः शुकरूपं धृत्वा सर्वश्रेष्ठं वैद्यं अन्विष्यन् भारतवर्षे भ्रमति। अन्ततः आचार्यः वाग्भटः एव उत्तमं उत्तरं ददाति — हितभुक्, मितभुक्, ऋतुभुक्। इस पाठ के सभी इनटेक्स्ट व अभ्यास प्रश्नों के विस्तृत व सटीक उत्तर नीचे दिए गए हैं।
कथा-प्रवाह-चित्रम् (Story Flow)
महर्षिः भगवान् धन्वन्तरिः — जो आयुर्वेद के अधिष्ठाता देव माने जाते हैं — यह जानने हेतु कि भारतवर्ष के वैद्य विभिन्न व्याधियों का शमन कैसे करते हैं, एक मनोहर शुक (तोते) का रूप धारण कर प्रतिग्राम भ्रमण करने लगे। वे अनेक प्रख्यात वैद्यों के घर के पास बैठकर बार-बार "कोऽरुक्? कोऽरुक्? कोऽरुक्?" (कौन नीरोग है?) यह प्रश्न पूछते रहे, परन्तु किसी ने भी इस पक्षी-वाणी पर ध्यान नहीं दिया। अन्त में वे आचार्य वाग्भट की कुटिया के प्रांगण में पहुँचे। वाग्भट ने मधुर वाणी सुनकर तुरन्त उत्तर दिया — "हितभुक्, मितभुक्, ऋतुभुक्" अर्थात् जो हितकर, सीमित मात्रा में, तथा ऋतु के अनुकूल भोजन करता है, वही सदा स्वस्थ रहता है। सन्तुष्ट होकर धन्वन्तरि ने अपना असली स्वरूप प्रकट किया और वाग्भट को आयुर्वेद पर ग्रन्थ-रचना का आशीर्वाद दिया।
अधोलिखितान् प्रश्नान् एकपदेन उत्तरत
शुकरूपं कः धृतवान् ?
धन्वन्तरिः (शुकः) कुत्र उपविश्य ध्वनिम् अकरोत् ?
अन्ते शुकः कस्य आश्रमस्य (कुटीरस्य) समीपं गतवान् ?
ऋतवः कति सन्ति ?
वाग्भटः शुकस्य रहस्यं केभ्यः उक्तवान् ?
पट्टिकातः उचितानि पदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत
भारतवर्षे जनाः कथं निरामयाः भवन्ति ?
अन्ते सः वैद्यस्य वाग्भटस्य कुटीरसमीपं गतवान्।
तव उत्कृष्टेन आयुर्वेदज्ञानेन अहम् अतीव सन्तुष्टः अस्मि।
महर्षेः चरकस्य नाम भवन्तः श्रुतवन्तः स्युः।
लघुद्रव्याणि अतिमात्रं सेवनेन हानिकराणि जायन्ते।
अधोलिखितानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तराणि लिखत
मधुरां वाणीं श्रुत्वा चिकित्सानिरतः वाग्भटः किम् अकरोत् ?
वाग्भटः झटिति किम् अकरोत् ?
छात्राः पुनः जिज्ञासया आचार्यं किम् अपृच्छन् ?
भगवान् धन्वन्तरिः अस्माकं कृते संक्षेपेण किं प्रदत्तवान् ?
ऋषयः नित्यं कां प्रार्थनां कुर्वन्ति ?
व्याकरण अभ्यासः — विशेष्य-विशेषण
Grammar · Adjective–Noun Agreementपाठ का व्याकरण-नियम / Grammar Rule
विशेषणम् — जो पद किसी अन्य पद की विशेषता (गुण) बताता है, उसे विशेषण कहते हैं। यथा — 'उत्तमाः', 'मनोहरम्'।
विशेष्यम् — जिस पद की विशेषता बताई जाए, वह विशेष्य पद है। यथा — 'उत्तमाः वैद्याः' में 'वैद्याः' विशेष्य-पद है।
"यल्लिङ्गं यद्वचनं या च विभक्तिर्विशेष्यस्य । तल्लिङ्गं तद्वचनं सा च विभक्तिर्विशेषणस्यापि ॥"
पाठात् यथोचितानि विशेषणपदानि विशेष्यपदानि वा चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत
| विशेषणम् | विशेष्यम् |
|---|---|
| विभिन्नानाम् | व्याधीनाम् |
| मनोहरम् | शुकरूपम् |
| विशाले | प्राङ्गणे |
| चिकित्सानिरतः | वाग्भटः |
| मधुराणि | फलानि |
| उत्तमस्य | वैद्यस्य |
| महर्षेः | चरकस्य |
| विशेषणम् | विशेष्यम् |
|---|---|
| प्रख्यातानाम् | वैद्याः |
| भवनपार्श्वस्थे | वृक्षे |
| मधुराम् | वाणीम् |
| लौकिकः | खगः |
| समुचितम् | उत्तरम् |
| प्रिय- | शिष्याः |
| सात्त्विकम् | भोजनम् |
पाठं पठित्वा अधोलिखितपट्टिकातः पदानि चित्वा उचितसञ्चिकायां पूरयत
विशेषणपदानि
- लौकिकः
- त्रीणि
- उत्तमस्य
- विस्मितः
- मधुरया
- पूज्यः
- विशाले
विशेष्यपदानि
- व्याधीनाम्
- देवः
- वृक्षे
- वाणीम्
- प्रश्नान्
- खगः
- शुकम्
- वाग्भटः
अधोलिखितानि वाक्यानि पठित्वा तेन सम्बद्धं श्लोकं पाठात् चित्वा लिखत
अस्माभिः नित्यं व्यायामः, स्नानं, दन्तधावनं, बुभुक्षायाञ्च भोजनं कर्तव्यम्।
व्यायामः प्रातरुत्थाय, नित्यं दन्तविशोधनम्।
स्वच्छजलेन सुस्नानं, बुभुक्षायाञ्च भोजनम्॥
अस्माभिः हितकरः आहारः सेवनीयः येन विकाराणां शमनं स्वास्थ्यस्य च रक्षणं भवेत्।
तच्च नित्यं प्रयुञ्जीत, स्वास्थ्यं येनानुवर्तते।
अजातानां विकाराणामनुत्पत्तिकरं च यत्॥
ऋतोः अनुसारं भोजनेन बलस्य वर्णस्य च अभिवृद्धिः भवति।
तस्याशिताद्याहारात् बलं वर्णश्च वर्धते।
तस्यर्तुसात्म्यं विदितं चेष्टाहारव्यपाश्रयम्॥
Prepared for Class 8 Sanskrit (Dipakam) · Chapter 9 — कोऽरुक्? कोऽरुक्? कोऽरुक्? · All illustrations © NCERT, used for educational reference · @EDUGROWN