दीपकम् · कक्षा ७ · संस्कृतम्
सप्तमः पाठः — ईशावास्यम् इदं सर्वम्
पाठगत-प्रश्नानां तथा अभ्यास-प्रश्नानां पूर्ण-समाधानम् (Complete Solutions)
१
पाठगत प्रश्नाः
Intext / Play Dialogue Questionsपाठे आचार्या-छात्रा-संवादः, तथा प्रह्लाद-हिरण्यकशिपु-नाटकस्य प्रश्नानाम् उत्तराणि पाठात् एव सङ्कलितानि सन्ति।
प्र. अयि भोः बालाः ! किं भवन्तः जानन्ति 'ईश्वरः कुत्र अस्ति' ?
उ. छात्राः प्रथमं वदन्ति — "मान्ये ! ईश्वरः देवालये भवति।" (अपूर्ण उत्तरम्)
प्र. तत् कथम् आचार्ये ? (ईश्वरः सर्वत्र व्याप्तः इति कथम्)
उ. आचार्या वदति — "वत्साः ! ईश्वरः न केवलं देवालये अपितु सर्वत्र व्याप्तः अस्ति। ईश्वरः वृक्षे, कक्षायां, शिलायां, क्रीडाङ्गणे चापि अस्ति।"
प्र. किम् 'ईशावास्यमिदं सर्वम्' इति न श्रुतवन्तः ? तस्य कः अर्थः ?
उ. आचार्या वदति — "एतत् सर्वं जगत् ईशेन व्याप्तम् अस्ति। ईश्वरः सर्वत्र अस्ति इति अर्थः।"
प्र. इदं तत्त्वं पुरा कः दर्शितवान् ?
उ. "पुरा कश्चन भवादृशः अल्पवयस्कः बालः 'ईश्वरः सर्वत्र अस्ति' इति दर्शितवान्।" (सः बालः प्रह्लादः आसीत्, यस्य कथां आचार्या तथा नाटकरूपेण दर्शयति।)
प्र. हिरण्यकशिपुः सभायां किम् अभिमानपूर्वं वदति ?
उ. हिरण्यकशिपुः अट्टहासेन वदति — "अहम् एव सर्वशक्तिमान् अस्मि। अहम् अमरः अस्मि।" मन्त्री तं वदति यत् सुराः, असुराः, यक्ष-गन्धर्व-किन्नराः सर्वे भवतः भीताः तिष्ठन्ति।
प्र. दैत्यपुरोहितः राज्ञे किं निवेदयति ?
उ. दैत्यपुरोहितः वदति — "देशे सर्वत्र भवतः एव पूजा भवति। अन्यदेवतानां पूजाराधनं न भवति। इतः परं यज्ञभागादिकम् अपि देवेभ्यः न केऽपि दास्यन्ति।"
प्र. हिरण्यकशिपोः शत्रुः कः आसीत्, किमर्थं च ?
उ. हिरण्यकशिपुः वदति — "मम पुत्रकः एव मम शत्रुः अस्ति। कुलकलङ्कः सः प्रह्लादः अहर्निशं मम शत्रोः हरेः गुणगानं करोति।"
प्र. प्रह्लादं वधीतुं किं किं प्रयासाः कृताः, फलं च किम् आसीत् ?
उ. सेनापतिः वदति — "भवदाज्ञया वयम् उतुङ्गशिखरात् तं पातितवन्तः। तथापि सः न मृतः।" मन्त्री वदति — "रज्ज्वा बद्ध्वा समुद्रमध्ये क्षिप्तवन्तः। तथापि..." (सः जीवितः एव तिष्ठति) सेनापतिः इदम् अपि वदति — "गजस्य पद-दलनेन अपि सः जीवति।"
प्र. होलिका किं वरं प्राप्तवती, किमर्थं प्रह्लादकक्षं प्रविशति ?
उ. होलिका वदति — "ब्रह्मणः वरप्रसादात् अग्निः मां न दहति, अहं ज्वालयिष्यामि प्रह्लादम्।" अतः सा प्रह्लादं क्रीडाच्छलेन अग्निकुण्डस्य समीपम् आनीय स्वाङ्के स्वीकरोति।
प्र. अग्निकुण्डे किं घटितम्, प्रह्लादः किं जपति स्म ?
उ. प्रह्लादः करौ बद्ध्वा हरिं स्मरति — "ॐ नमो नारायणाय..." नारायणस्य कृपया प्रह्लादः रक्षितः भवति। ब्रह्मणः वरस्य दुरुपयोगकारणात् अग्निः होलिकाम् एव ज्वालयति, सा आर्तनादं कुर्वती प्राणान् त्यजति।
प्र. हिरण्यकशिपुः प्रह्लादं कुत्र हरिः अस्ति इति पृच्छति ?
उ. हिरण्यकशिपुः पृच्छति — "किं ते हरिः अत्र अस्ति ? तत्र अस्ति ? सोपानेषु अस्ति ? अथवा अस्मिन् स्तम्भे अस्ति ?" प्रह्लादः उत्तरं ददाति — "नूनं हरिः सर्वत्र अस्ति। अस्मिन् स्तम्भे अपि अस्ति।"
प्र. स्तम्भात् कः बहिः आगच्छति, किमर्थं च ?
उ. हिरण्यकशिपुः क्रोधेन खड्गेन स्तम्भं प्रहरति। तदा महता गर्जनेन नृसिंहः स्तम्भात् बहिः आगच्छति — प्रह्लादस्य सत्यवचनं प्रमाणित्वा।
प्र. नृसिंहः हिरण्यकशिपुं कथं वधं करोति (वरस्य अनुल्लङ्घनं कृत्वा) ?
उ. नृसिंहः तं देहल्यां (न गृहाभ्यन्तरे, न बहिर्भागे), सन्ध्याकाले (न दिवा, न रात्रौ), स्वाङ्के धृत्वा (न भुवि, न स्वर्गे), निजनखैः (न अस्त्रेण, न शस्त्रेण) वक्षःस्थलं विदीर्य हन्ति — एवं ब्रह्मणः वरस्य अनुल्लङ्घनं कृत्वा एव हिरण्यकशिपुं मारयति।
प्र. अध्यापिका नाटकस्य अन्ते किं सारांशं वदति ?
उ. अध्यापिका वदति — "एवं बालः प्रह्लादः ईश्वरः सर्वत्र अस्ति इति दर्शितवान्। अत एव उच्यते, 'ईशावास्यम् इदं सर्वम्' इति।"
२
वयम् अभ्यासं कुर्मः
Exercise Questions (Q.1 – Q.8)पाठान्ते दत्तानां सर्वेषां अभ्यास-प्रश्नानां विस्तृत-समाधानम् अधोलिखितम् अस्ति।
१
एकपदेन उत्तराणि
(क) दैत्यराजः कः ?
हिरण्यकशिपुः।
(ख) के हिरण्यकशिपुं ध्यायन्ति ?
सर्वत्र जनाः (सर्वे जनाः) हिरण्यकशिपुं ध्यायन्ति।
(ग) किं देवेभ्यः न दास्यन्ति ?
यज्ञभागादिकम् देवेभ्यः न दास्यन्ति।
(घ) कस्य दलनेन अपि सः जीवति ?
गजस्य पद-दलनेन अपि सः जीवति।
(ङ) राक्षसाः कुतः प्रह्लादं पातितवन्तः ?
राक्षसाः उतुङ्गशिखरात् (उन्नत पर्वतशिखरात्) प्रह्लादं पातितवन्तः।
(च) हिरण्यकशिपुः कस्मात् वरं प्राप्तवान् ?
हिरण्यकशिपुः ब्रह्मदेवात् वरं प्राप्तवान्।
(छ) हरिः कुत्र अस्ति इति कः वदति ?
प्रह्लादः वदति यत् हरिः सर्वत्र अस्ति।
२
पूर्णवाक्येन उत्तराणि
(क) के भीताः तिष्ठन्ति ?
सुराः, असुराः, यक्ष-गन्धर्व-किन्नराः — एते सर्वे हिरण्यकशिपोः भयेन भीताः तिष्ठन्ति।
(ख) प्रह्लादः अहर्निशं किं करोति ?
प्रह्लादः अहर्निशं हरेः (नारायणस्य) गुणगानं करोति।
(ग) प्रह्लादं कथं समुद्रे क्षिप्तवन्तः ?
प्रह्लादं रज्ज्वा बद्ध्वा समुद्रमध्ये क्षिप्तवन्तः।
(घ) नृसिंहः कथं बहिः आगच्छति ?
नृसिंहः महता गर्जनेन स्तम्भात् बहिः आगच्छति।
(ङ) हिरण्यकशिपुः केन स्तम्भं भङ्क्ष्यामि इति वदति ?
हिरण्यकशिपुः खड्गेन स्तम्भं भङ्क्ष्यामि इति वदति।
३
तृतीया-विभक्ति रूप-पूर्तिः
| क्र. | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| यथा | रामेण | रामाभ्याम् | रामैः |
| (क) | चमसेन | चमसाभ्याम् | चमसैः |
| (ख) | आचार्येण | आचार्याभ्याम् | आचार्यैः |
| (ग) | आसन्देन | आसन्दाभ्याम् | आसन्दैः |
| (घ) | बालिकया | बालिकाभ्याम् | बालिकाभिः |
| (ङ) | पेटिकया | पेटिकाभ्याम् | पेटिकाभिः |
| (च) | मित्रेण | मित्राभ्याम् | मित्रैः |
| (छ) | वस्त्रेण | वस्त्राभ्याम् | वस्त्रैः |
४
रेखाङ्कित-पदान् आश्रित्य प्रश्ननिर्माणम्
यथा — हिरण्यकशिपुः आगच्छति। → कः आगच्छति ?
(क) सुरासुराः सर्वे भीताः भविष्यन्ति।
→ के सर्वे भीताः भविष्यन्ति ?
(ख) दैत्यराजः खड्गेन प्रहरति।
→ दैत्यराजः केन प्रहरति ?
(ग) अहं प्रह्लादं मारयिष्यामि।
→ अहं कं मारयिष्यामि ?
(घ) तात ! हरिस्तु सर्वत्र अस्ति।
→ तात ! हरिः तु कुत्र अस्ति ?
(ङ) पुत्रस्य विषये वक्तुम् इच्छति।
→ कस्य विषये वक्तुम् इच्छति ?
(च) नृसिंहः निजनखैः हिरण्यकशिपुं मारितवान्।
→ नृसिंहः कैः हिरण्यकशिपुं मारितवान् ?
५
तृतीया-विभक्त्यन्त-रूप-पूर्तिः
(क) अहं मम .......... (खड्ग) स्तम्भं भङ्क्ष्यामि।
→ अहं मम खड्गेन स्तम्भं भङ्क्ष्यामि।
(ख) प्रह्लादः गजस्य .......... (पददलन) अपि जीवति।
→ प्रह्लादः गजस्य पददलनेन अपि जीवति।
(ग) सर्वे जनाः .......... (नारायण) अनुगृहीताः।
→ सर्वे जनाः नारायणेन अनुगृहीताः।
(घ) .......... (निजनख) तव वक्षःस्थलं विदीर्य मारयिष्यामि।
→ निजनखैः तव वक्षःस्थलं विदीर्य मारयिष्यामि।
(ङ) बालिकाः .......... (शिक्षिका) सह चर्चां कुर्वन्ति।
→ बालिकाः शिक्षिकया सह चर्चां कुर्वन्ति।
६
सन्धिः (संयोजनम्)
(क) रमा + ईशः = रमेशः
(ख) सुर + ईश्वरः = सुरेश्वरः
(ग) नाग + इन्द्रः = नागेन्द्रः
(घ) गज + इन्द्रः = गजेन्द्रः
(ङ) माता + इव = मातेव
(च) राम + इति = रामेति
(छ) पर + उपकारः = परोपकारः
(ज) मम + उपरि = ममोपरि
(झ) सूर्य + उदयः = सूर्योदयः
(ञ) रामेण + उक्तम् = रामेणोक्तम्
(ट) तस्य + उपरि = तस्योपरि
नियमः — गुण-सन्धिः: अ/आ + इ/ई = ए; अ/आ + उ/ऊ = ओ (यथा नाग+इन्द्रः=नागेन्द्रः, सूर्य+उदयः=सूर्योदयः)। दीर्घ अ/आ + अ/आ = आ या स्वर-मेल भी दिखता है (माता+इव=मातेव)।
७
वर्तमानकालात् भविष्यत्-काले परिवर्तनम्
यथा — सा आपणं गच्छति।
→ सा आपणं गमिष्यति।
(क) रमा क्रीडाङ्गणे क्रीडति।
→ रमा क्रीडाङ्गणे क्रीडिष्यति।
(ख) बालाः फलानि खादन्ति।
→ बालाः फलानि खादिष्यन्ति।
(ग) ताः योगासनं कुर्वन्ति।
→ ताः योगासनं करिष्यन्ति।
(घ) अहं नित्यं पठामि।
→ अहं नित्यं पठिष्यामि।
(ङ) त्वं कस्मिन् विषये वदसि ?
→ त्वं कस्मिन् विषये वदिष्यसि ?
(च) आवां पाठं लिखावः।
→ आवां पाठं लेखिष्यावः।
(छ) यूयं शालां गच्छथ।
→ यूयं शालां गमिष्यथ।
(ज) ते बालिके वैद्ये भवतः।
→ ते बालिके वैद्ये भविष्यतः।
(झ) वयं श्लोकान् स्मरामः।
→ वयं श्लोकान् स्मरिष्यामः।
८
लृट्-लकार वचन-रूप-पूर्तिः
| क्र. | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| यथा | बालकः कार्यं करिष्यति। | बालकौ कार्यं करिष्यतः। | बालकाः कार्यं करिष्यन्ति। |
| (क) | सः शालां गमिष्यति। | तौ शालां गमिष्यतः। | ते शालां गमिष्यन्ति। |
| (ख) | त्वं श्लोकं वदिष्यसि। | युवां श्लोकं वदिष्यथः। | यूयं श्लोकं वदिष्यथ। |
| (ग) | अहं पुस्तकं दास्यामि। | आवां पुस्तकानि दास्यावः। | वयं पुस्तकानि दास्यामः। |
| (घ) | छात्रा प्रदर्शनीं द्रक्ष्यति। | छात्रे प्रदर्शनीं द्रक्ष्यतः। | छात्राः प्रदर्शनीं द्रक्ष्यन्ति। |
| (ङ) | अहं भगवद्गीतां श्रोष्यामि। | आवां भगवद्गीतां श्रोष्यावः। | वयं भगवद्गीतां श्रोष्यामः। |
| (च) | बालिका कथां लेखिष्यति। | बालिके कथां लेखिष्यतः। | बालिकाः कथां लेखिष्यन्ति। |
| (छ) | त्वं किं खादिष्यसि ? | युवां किं खादिष्यथः ? | यूयं किं खादिष्यथ ? |
✦
सन्दर्भ-व्याकरणम्
लृट्-लकारः (पठ् धातुः) व तृतीया-विभक्तिः| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | पठिष्यति | पठिष्यतः | पठिष्यन्ति |
| मध्यमपुरुषः | पठिष्यसि | पठिष्यथः | पठिष्यथ |
| उत्तमपुरुषः | पठिष्यामि | पठिष्यावः | पठिष्यामः |
ज्ञातव्यम् — ① वाक्ये उपकरणार्थे तृतीया विभक्तिः भवति। यथा — हिरण्यकशिपुः खड्गेन स्तम्भं भञ्जयति।
② क्रियाविशेषण-स्वभाववाचक-शब्दानां तृतीया विभक्तिः भवति। यथा — हिरण्यकशिपुः आश्चर्येण आह। नृसिंहः क्रोधेन गर्जति।
② क्रियाविशेषण-स्वभाववाचक-शब्दानां तृतीया विभक्तिः भवति। यथा — हिरण्यकशिपुः आश्चर्येण आह। नृसिंहः क्रोधेन गर्जति।