सन्निमित्ते वरं त्यागः (क-भागः)
राजा शूद्रकः, स्वामिभक्त राजपुत्र वीरवरः, एवं देवी राजलक्ष्मीः — कर्तव्यनिष्ठा एवं स्वामिभक्ति की यह अमर कथा 'हितोपदेश' से ली गई है। इस पाठ के इनटेक्स्ट व्याकरण-बिन्दुओं तथा सभी ७ अभ्यासों के विस्तृत उत्तर नीचे क्रमबद्ध रूप से दिए गए हैं।
त्वरित नेविगेशन · Jump to a Section
कथा-प्रवाह-चित्रम् (Story Flow)
कथा 'हितोपदेश' नामक ग्रन्थ से ली गई है। शोभावती नगरी के राजा शूद्रक अत्यन्त पराक्रमी, बहुशास्त्रज्ञ तथा पवित्र चरित्र वाले थे। एक दिन वीरवर नामक राजपुत्र अपने परिवार सहित आजीविका हेतु राजद्वार पर आया। उसने सामग्री के रूप में केवल अपनी दो भुजाएँ व तलवार बताईं, जिसे राजा ने असम्भव कहकर अस्वीकार कर दिया। परन्तु मन्त्री की सलाह पर, चार दिन के परीक्षण उपरान्त, वीरवर को ताम्बूल देकर सेवा में नियुक्त किया गया। वीरवर प्रतिदिन अपने वेतन का आधा भाग देवताओं को, शेष का आधा (अर्थात् चौथाई) दरिद्रों को दान करता तथा शेष चौथाई पत्नी को गृहव्यय हेतु देता था — फिर शस्त्रधारी होकर दिन-रात राजद्वार की रखवाली करता था। एक कृष्ण-चतुर्दशी की अर्धरात्रि में राजा ने करुण रुदन की ध्वनि सुनी और वीरवर को उसका अनुसरण करने को कहा। स्वयं राजा भी गुप्त रूप से खड्ग लेकर पीछे-पीछे चला। नगर के बाहर उन्होंने एक दिव्याभरणभूषिता, रोती हुई सुन्दरी को देखा — वह स्वयं राजा शूद्रक की राजलक्ष्मी थी, जो राजा के आसन्न मृत्यु के कारण नगर छोड़कर जाने वाली थी। वीरवर के पूछने पर उसने बताया कि राजा को सौ वर्ष तक पुनर्जीवित करने का एक अत्यन्त कठिन उपाय है, परन्तु वह क्या है — यह अगले भाग (ख-भागः) में स्पष्ट होगा।
भाषिक बिन्दु — मुक्तः पदविन्यासक्रमः
Grammar Note · Free Word Orderनियमः / Rule
संस्कृत भाषा की एक विशेषता यह है कि वाक्य में कर्ता-कर्म-क्रिया आदि पदों को हम अपनी इच्छा से भिन्न-भिन्न क्रम में रख सकते हैं, फिर भी वाक्य का अर्थ नहीं बदलता — क्योंकि प्रत्येक पद की विभक्ति ही उसका कारक-सम्बन्ध निश्चित करती है, स्थान नहीं।
भाषिक बिन्दु — भूतकालः
Grammar Note · Past Tense Formsभूतकाल के तीन रूप / Three Ways to Express Past Tense
पाठम् आधृत्य उदाहरणानुगुणं लिखत 'आम्' अथवा 'न'
किं राज्ञः शूद्रकस्य नगर्याः नाम शोभावती आसीत् ? आम्
किं वीरवरः अनेकशास्त्राणां ज्ञाता आसीत् ? न
किं वीरवरः राजपुत्रः आसीत् ? आम्
"किं ते वर्तनम्" ? इति किं शूद्रकः अपृच्छत् ? आम्
किं वीरवरं राज्ञः समीपे दौवारिकः अनयत् ? आम्
किं राजा शूद्रकः राजपुत्रं वीरवरं साक्षात् दृष्ट्वा एव वृत्तिम् अयच्छत् ? न
किं वीरवरः स्ववेतनस्य चतुर्थं भागम् एव पत्न्यै यच्छति स्म ? आम्
किं करुण-रोदन-ध्वनिं राजा श्रुतवान् ? आम्
किं करुणरोदनध्वनिः दिवसे श्रुतः आसीत् ? न
किं राजलक्ष्म्या उक्तः उपायः अतीव दुःसाध्यः आसीत् ? आम्
किं भगवती सर्वमङ्गला उपायं संसूच्य शीघ्रमेव अदृश्या अभवत् ? आम्
अधोलिखितान् प्रश्नान् पूर्णवाक्येन उत्तरत
शूद्रकः कीदृशः राजा आसीत् ?
वीरवरः कस्य समीपं गन्तुम् इच्छति स्म ?
राज्ञः शूद्रकस्य 'का ते सामग्री ?' इति प्रश्नस्य उत्तरं वीरवरः किम् अयच्छत् ?
वीरवरः स्वगृहं कदा गच्छति स्म ?
वीरवरः स्ववेतनस्य अर्धं केभ्यः यच्छति स्म ?
राजलक्ष्मीः कुत्र सुखेन अवसत् ?
राजलक्ष्म्याः दुःखस्य कारणं श्रुत्वा बद्धाञ्जलिः वीरवरः किम् अवदत् ?
उदाहरणानुसारं निम्नलिखितानि वाक्यानि अन्वयरूपेण लिखत
वृत्त्यर्थमागतो राजपुत्रोऽस्मि, तस्मान्नय मां स्वामिनः समीपम्।
आसीत् शोभावती नाम काचन नगरी।
प्रतिदिनं सुवर्णशतचतुष्टयं देव !
देव ! दिनचतुष्टयस्य वेतनार्पणेन प्रथमम् अवगम्यतां स्वरूपमस्य वेतनार्थिनो राजपुत्रस्य, किमुपपन्नमेतत् वेतनं न वेति।
क्रन्दनमनुसर राजपुत्र !
अथ मन्त्रिणां वचनात् ताम्बूलदानेन नियोजितोऽसौ राजपुत्रो वीरवरो नरपतिना।
नैष गन्तुमर्हति राजपुत्र एकाकी सूचिभेद्ये तिमिरेऽस्मिन्।
भगवति ! अस्त्यत्र कश्चिदुपायो येन भगवत्याः पुनरिह चिरवासो भवति, सुचिरं जीवति च स्वामी ?
तदा पुनर्जीविष्यति राजा शूद्रको वर्षाणां शतम्।
उदाहरणानुगुणं पाठगतानि पदानि अधिकृत्य रिक्तस्थानानि पूरयत
| सन्धि-पदम् | प्रथमः अंशः | द्वितीयः अंशः | ||
|---|---|---|---|---|
| अथैकदा | = | अथ | + | एकदा |
| वृत्त्यर्थम् | = | वृत्ति | + | अर्थम् |
| कस्मादपि | = | कस्मात् | + | अपि |
| कोऽपि | = | कः | + | अपि |
| राजपुत्रोऽस्मि | = | राजपुत्रः | + | अस्मि |
| यथेष्टम् | = | यथा | + | इष्टम् |
| वेतनार्पणेन | = | वेतन | + | अर्पणेन |
| तदालोक्य | = | तत् | + | आलोक्य |
| ततोऽसौ | = | ततः | + | असौ |
| वर्त्तनार्थिनो | = | वर्त्तन | + | अर्थिनः |
| तदवशिष्टं | = | तत् | + | अवशिष्टम् |
| राजदर्शनादनन्तरं | = | राजदर्शनात् | + | अनन्तरम् |
| वेति | = | वा | + | इति |
| राजलक्ष्मीरुवाच | = | राजलक्ष्मीः | + | उवाच |
| चार्द्धं | = | च | + | अर्धम् |
| बहिर्नगरादालोकिता | = | बहिः | + | नगरात् + आलोकिता |
| कापि | = | का | + | अपि |
| प्रत्युवाच | = | प्रति | + | उवाच |
| राजलक्ष्मीरस्मि | = | राजलक्ष्मीः | + | अस्मि |
| स्थास्यामीति | = | स्थास्यामि | + | इति |
| भुजच्छायायां | = | भुज | + | छायायाम् |
| अस्त्यत्र | = | अस्ति | + | अत्र |
| कश्चिदुपायो | = | कः + चित् | + | उपायः |
अधोलिखितेषु वाक्येषु रक्तवर्णीयपदानि केभ्यः प्रयुक्तानि इति उदाहरणानुगुणं लिखत
अहं भवतः सेवायां नियोजितः। → राज्ञे
ततः असौ तद्रोदनस्वरानुसरणक्रमेण प्रचलितः।
तत् अहम् अपि गच्छामि पृष्ठतोऽस्य।
चिरम् एतस्य भुजच्छायायां सुमहता सुखेन निवसामि।
सा चातीव दुःसाध्या।
किं ते वर्तनम् ?
अधोलिखितानि वाक्यानि पठित्वा तेन सम्बद्धं वाक्यांशं पाठात् चित्वा लिखत
राजलक्ष्मीः वदति यत् यदि वीरवरः स्वस्य सर्वप्रियं वस्तु त्यजति तदा सा पुनः शूद्रकस्य समीपे स्थास्यति।
राजा शूद्रकः प्रथमं वीरवरस्य वृत्त्यर्थं प्रार्थनां न स्वीकरोति।
एकदा कोऽपि वीरवरः नाम राजपुत्रः वृत्तिं प्राप्तुं राज्ञः शूद्रकस्य समीपं गच्छति।
सः तस्य कर्तव्यनिष्ठां साक्षात् पश्यति।
राजा मन्त्रिणां मन्त्रणया वीरवराय वृत्तिं यच्छति।
अधोलिखितानां वाक्यानां पदच्छेदं कुरुत
अथैकदा वीरवरनामा राजपुत्रः वृत्त्यर्थं कस्मादपि देशाद् राजद्वारमुपागच्छत्।
वृत्त्यर्थमागतो राजपुत्रोऽस्मि।
अथैकदा कृष्णचतुर्दश्यामर्धरात्रे स राजा श्रुतवान् करुणरोदनध्वनिं कञ्चन।
तदहमपि गच्छामि पृष्ठतोऽस्य निरूपयामि च किमेतदिति।
अस्त्यत्र कश्चिदुपायो येन भगवत्याः पुनरिह चिरवासो भवति।
एकैवात्र प्रवृत्तिः सा चातीव दुःसाध्या।
योग्यताविस्तरः — विस्तार-ज्ञानम्
Enrichment (for reference)
कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतं समाः। एवं त्वयि नान्यथेतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरे॥ (यजुर्वेदः ४०.२)
यथा छायातपौ नित्यं सुसंबद्धौ परस्परम्। एवं कर्म च कर्ता च संश्लिष्टावितरेतरम्॥ (पञ्चतन्त्रम्)
कार्ये कर्मणि निर्वृत्ते यो बहून्यपि साधयेत्। पूर्वकार्याविरोधेन स कार्यं कर्तुमर्हति॥ (वाल्मीकि-रामायणम्)
राजा शुद्धकेतु का पुत्र जीमूतवाहन बचपन से ही धर्मनिष्ठ, त्यागशील तथा परोपकारी था। उसने स्वेच्छा से राज्य त्यागकर वन में निवास किया। वहाँ उसने एक दुःखी नाग को देखा, जिसका पुत्र शङ्खचूड उस दिन गरुड़ का भोजन बनने वाला था। दयार्द्र होकर जीमूतवाहन ने स्वयं नागरूप धारण कर गरुड़ के समक्ष अपना शरीर अर्पित कर दिया। जब गरुड़ को उसके त्याग व धैर्य का वास्तविक परिचय मिला, तो उसने जीमूतवाहन को छोड़ दिया और नागवंश की हत्या न करने की प्रतिज्ञा की।
परोपकाराय दुहन्ति गावः परोपकारार्थमिदं शरीरम्॥
Prepared for Class 8 Sanskrit (Dipakam) · Chapter 10 — सन्निमित्ते वरं त्यागः (क-भागः) · All illustrations © NCERT, used for educational reference · @EDUGROWN