दीपकम् · कक्षा ७ · संस्कृतम्
दशमः पाठः — दशमः कः ?
पाठगत-प्रश्नानां तथा अभ्यास-प्रश्नानां पूर्ण-समाधानम् (Complete Solutions)
१
पाठगत प्रश्नाः
Intext / Story Questionsपाठे प्रथमं संस्कृत-ओलम्पियाड्-परीक्षायाः संवादः, तथा तदनन्तरं दश-बालकानां प्रसिद्धा कथा वर्तते।
प्र. गतसप्ताहे संस्कृत-ओलम्पियाड्-परीक्षायां के भागं गृहीतवन्तः ?
उ. "महोदय ! वयं सर्वे भागं गृहीतवन्तः।" (सभी छात्रों ने भाग लिया)
प्र. तत्र कः प्रथमं स्थानं प्राप्तवान् ?
उ. "महोदय ! विद्याधरः प्रथमं स्थानं प्राप्तवान्।"
प्र. द्वितीयः कः, तृतीये स्थाने कः/का ?
उ. द्वितीये स्थाने "सा प्रीतिः" आसीत्, तथा तृतीयं स्थानं "हेमलता" प्राप्तवती।
प्र. अन्ये केऽपि किमपि स्थानं प्राप्तवन्तः किम् ?
उ. आम्, अन्ये छात्राः वदन्ति — "अहं चतुर्थः अस्मि," "अहं पञ्चमी अस्मि," "अहं नवमी अस्मि" इति।
प्र. दशमः कोऽस्ति इति आचार्यः पृच्छति, छात्राः किम् उत्तरं ददति ?
उ. छात्राः वदन्ति — "दशमस्य विषये वयं न जानीमः श्रीमन्!" तदा आचार्यः वदति — "चिन्ता मास्तु, वयम् अद्य दशमस्य विषये एकां कथां पठामः।" (इति कथ्वा आचार्यः दश-बालकानां प्रसिद्धा कथा आरभते।)
प्र. नायकः बालकान् गणयति तदा किं भवति ?
उ. नायकः सर्वान् पङ्क्तौ स्थापयित्वा "एकं, द्वे, त्रीणि, चत्वारि, पञ्च, षट्, सप्त, अष्ट, नव" इति गणयति। सः आत्मानं न अगणयत्, अतः वदति — "अरे वयं नव एव स्मः भोः! दशमः नास्ति।"
प्र. अपरः बालकः गणयति तदापि किं भवति ?
उ. अपरः अपि बालकः स्वं त्यक्त्वा अन्यान् बालकान् अगणयत्, तदापि नव एव आसन्। अतः ते निश्चयम् अकुर्वन् यत् दशमः नद्यां मग्नः, अतः ते विषण्णाः तूष्णीम् अतिष्ठन्।
प्र. पथिकः किमर्थं तत्र आगच्छत्, बालकाः किं कथयन्ति ?
उ. पथिकः बालकान् दुःखितान् दृष्ट्वा पृच्छति — "अयि बालकाः! युष्माकं दुःखस्य कारणं किम्?" बालकानां नायकः अकथयत् — "वयं दश बालकाः स्नातुम् आगताः। इदानीं नव एव स्मः। एकः नद्यां मग्नः।"
प्र. पथिकः कथं समस्यां समाधानं करोति ?
उ. पथिकः तान् अगणयत् — तत्र दश बालकाः तु आसन्। सः नायकम् आदिशत् "त्वं बालकान् गणय।" सः नव बालकान् एव अगणयत् (स्वं गणयितुं विस्मृतवान्)। तदा पथिकः अवदत् — "दशमः त्वम् असि" इति। (नायकः स्वयमेव दशमः आसीत्, परन्तु सः स्वं गणयितुं विस्मृतवान्।)
प्र. कथायाः अन्ते किं भवति ?
उ. तत् श्रुत्वा सर्वे प्रहृष्टाः भूत्वा अकथयन् — "दशमः प्राप्तः! दशमः प्राप्तः!" इति। ततः सर्वे मिलित्वा आनन्देन गृहम् अगच्छन्।
२
वयम् अभ्यासं कुर्मः
Exercise Questions (Q.1 – Q.7)पाठान्ते दत्तानां सर्वेषां अभ्यास-प्रश्नानां विस्तृत-समाधानम् अधोलिखितम् अस्ति।
१
कोष्ठकात् समीचीनम् उत्तरं चित्वा लिखन्तु
(क) कति बालकाः स्नातुं गताः ? (पञ्च, द्वादश, दश)
दश बालकाः स्नातुं गताः।
(ख) कतमः बालकः नद्यां मग्नः इति निश्चयम् अकुर्वन् ? (प्रथमः, दशमः, पञ्चमः)
दशमः बालकः नद्यां मग्नः इति निश्चयम् अकुर्वन्।
(ग) दशमः कः आसीत् ? (नायकः, पथिकः, नदी)
नायकः एव दशमः आसीत् (सः स्वयं को गिनना भूल गया था)।
(घ) कः सम्यक् रूपेण बालकान् गणितवान् ? (नायकः, पथिकः, बालकः)
पथिकः सम्यक् रूपेण बालकान् गणितवान्।
(ङ) बालकाः कां तीर्त्वा पारं गताः ? (पुष्करिणीम्, समुद्रम्, नदीम्)
बालकाः नदीम् तीर्त्वा पारं गताः।
२
एकवाक्येन उत्तराणि
(क) दश बालकाः किमर्थं नदीम् अगच्छन् ?
दश बालकाः स्नानाय नदीम् अगच्छन्।
(ख) नायकः किम् अपृच्छत् ?
नायकः अपृच्छत् — "अपि सर्वे बालकाः नदीम् उत्तीर्णाः?" इति।
(ग) बालकाः स्नानाय कुत्र अगच्छन् ?
बालकाः स्नानाय नदीम् अगच्छन्।
(घ) बालकाः किं निश्चयम् अकुर्वन् ?
बालकाः निश्चयम् अकुर्वन् यत् दशमः नद्यां मग्नः (जातः)।
(ङ) बालकाः कथं गृहम् अगच्छन् ?
बालकाः सर्वे मिलित्वा आनन्देन गृहम् अगच्छन्।
३
पट्टिकातः उचितं विशेषणपदं योजयित्वा वाक्य-रचना (अङ्गुलयः)
पट्टिका — १. अङ्गुष्ठः (प्रथमा) २. तर्जनी (द्वितीया) ३. मध्यमा (तृतीया) ४. अनामिका (चतुर्थी) ५. कनिष्ठिका (पञ्चमी)
(क) करे .......... अङ्गुलिः भवति तर्जनी।
→ करे द्वितीया अङ्गुलिः भवति तर्जनी।
(ख) अनामिका .......... अङ्गुलिः भवति।
→ अनामिका चतुर्थी अङ्गुलिः भवति।
(ग) करे .......... अङ्गुलिः भवति अङ्गुष्ठः।
→ करे प्रथमा अङ्गुलिः भवति अङ्गुष्ठः।
(घ) कनिष्ठिका .......... अङ्गुलिः भवति।
→ कनिष्ठिका पञ्चमी अङ्गुलिः भवति।
(ङ) करे .......... अङ्गुलिः भवति मध्यमा।
→ करे तृतीया अङ्गुलिः भवति मध्यमा।
४
पट्टिकां दृष्ट्वा उत्तराणि (सप्ताहस्य दिवसाः)
प्रथमः-रविवासरः, द्वितीयः-सोमवासरः, तृतीयः-मङ्गलवासरः, चतुर्थः-बुधवासरः, पञ्चमः-गुरुवासरः, षष्ठः-शुक्रवासरः, सप्तमः-शनिवासरः
(क) सप्ताहस्य प्रथमः दिवसः कः ?
सप्ताहस्य प्रथमः दिवसः रविवासरः (अस्ति)।
(ख) सप्ताहस्य कतमः दिवसः रविवासरः अस्ति ?
सप्ताहस्य प्रथमः दिवसः रविवासरः अस्ति।
(ग) सप्ताहस्य षष्ठः दिवसः कः ?
सप्ताहस्य षष्ठः दिवसः शुक्रवासरः (अस्ति)।
(घ) सप्ताहस्य कतमः दिवसः शनिवासरः अस्ति ?
सप्ताहस्य सप्तमः दिवसः शनिवासरः अस्ति।
(ङ) सप्ताहस्य अन्तिमः दिवसः कः अस्ति ?
सप्ताहस्य अन्तिमः दिवसः शनिवासरः (सप्तमः दिवसः) अस्ति।
५
वाटिकां दृष्ट्वा उत्तराणि (भारतीय-द्वादशमासाः)
क्रमः — चैत्रः, वैशाखः, ज्येष्ठः, आषाढः, श्रावणः, भाद्रपदः, आश्विनः, कार्तिकः, मार्गशीर्षः, पौषः, माघः, फाल्गुनः
(क) मासेषु पञ्चमः मासः कः ?
मासेषु पञ्चमः मासः श्रावणः (अस्ति)।
(ख) मार्गशीर्षः कतमः मासः अस्ति ?
मार्गशीर्षः नवमः मासः अस्ति।
(ग) मासेषु दशमः मासः कः ?
मासेषु दशमः मासः पौषः (अस्ति)।
(घ) कार्त्तिकः कतमः मासः अस्ति ?
कार्त्तिकः अष्टमः मासः अस्ति।
(ङ) मासेषु अन्तिमः मासः कः ?
मासेषु अन्तिमः मासः फाल्गुनः (द्वादशः मासः) अस्ति।
६
मञ्जूषां पश्यन्तु — उत्तरम् (आङ्ग्ल-मासाः)
क्रमः — जनवरी, फरवरी, मार्च, अप्रैल, मै, जून, जुलै, अगस्त, सितम्बर, अक्तूबर, नवम्बर, दिसम्बर
(क) आङ्ग्लमासेषु दशमः मासः __
→ अक्तूबर-मासः
(ख) फरवरीमासः __ मासः अस्ति।
→ फरवरीमासः द्वितीयः मासः अस्ति।
(ग) आङ्ग्लमासेषु अष्टमः मासः __
→ अगस्त-मासः
(घ) सितम्बरमासः __ मासः अस्ति।
→ सितम्बरमासः नवमः मासः अस्ति।
(ङ) आङ्ग्लमासेषु अन्तिमः मासः __
→ दिसम्बर-मासः
७
गद्यांशे अङ्कानां स्थाने संख्यावाचकशब्दान् लिखन्तु
एका पाठशाला अस्ति। तत्र त्रयः अध्यापकाः सन्ति। साहित्यकक्षायां विंशतिः छात्राः सन्ति। एकस्मिन् दिने एकः निरीक्षकः आगतवान्। तस्मिन् दिने साहित्यकक्षायां पञ्चदश छात्राः उपस्थिताः। पञ्च अनुपस्थिताः। निरीक्षकः दश शब्दान् लेखितुम् उक्तवान्। द्वौ छात्रौ सप्त शब्दान् सम्यक् लिखितवन्तौ। एकः छात्रः सर्वान् अपि दश शब्दान् सम्यक् लिखितवान्। अवशिष्टाः द्वादश छात्राः नव शब्दान् सम्यक् लिखितवन्तः।
यथा — (१) पाठशाला → एका पाठशाला (दिया गया उदाहरण)।
✦
सन्दर्भ-व्याकरणम्
पूरणशब्दाः (Ordinal Numbers) १ से २० तक
ज्ञातव्यम् — संख्यावाचक-शब्दानां पूर्णार्थे 'प्रथमः', 'द्वितीयः', 'तृतीयः' इत्यादिशब्दाः भवन्ति।
यथा — एकम् → पूर्णार्थे = प्रथमः / प्रथमा / प्रथमम्। द्वे → द्वितीयः / द्वितीया / द्वितीयम्। त्रीणि → तृतीयः / तृतीया / तृतीयम् इत्यादयः।
यथा — एकम् → पूर्णार्थे = प्रथमः / प्रथमा / प्रथमम्। द्वे → द्वितीयः / द्वितीया / द्वितीयम्। त्रीणि → तृतीयः / तृतीया / तृतीयम् इत्यादयः।
| संख्या | पुंलिङ्गम् | स्त्रीलिङ्गम् | नपुंसकलिङ्गम् |
|---|---|---|---|
| १ (एकम्) | प्रथमः | प्रथमा | प्रथमम् |
| २ (द्वे) | द्वितीयः | द्वितीया | द्वितीयम् |
| ३ (त्रीणि) | तृतीयः | तृतीया | तृतीयम् |
| ४ (चत्वारि) | चतुर्थः | चतुर्थी | चतुर्थम् |
| ५ (पञ्च) | पञ्चमः | पञ्चमी | पञ्चमम् |
| ६ (षट्) | षष्ठः | षष्ठी | षष्ठम् |
| ७ (सप्त) | सप्तमः | सप्तमी | सप्तमम् |
| ८ (अष्ट) | अष्टमः | अष्टमी | अष्टमम् |
| ९ (नव) | नवमः | नवमी | नवमम् |
| १० (दश) | दशमः | दशमी | दशमम् |
