संस्कृतम् · कक्षा ९ · नवमः पाठः
कृतं प्रतिकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः
रूपकम् “एकचक्रम्” (एन्. रङ्गनाथशर्मा) · बकासुरवधः · सम्पूर्ण-प्रश्नोत्तराणि
“कृतं प्रत्युपकृतं भूयात्” — अभ्यासेन समाधानम्
कथासारः
पाण्डवाः एकचक्रनगरे एकस्य ब्राह्मणस्य गृहे प्रच्छन्नरूपेण निवसन्ति स्म। तस्य नगरस्य समीपे पर्वते बकः नाम राक्षसः वसति, यः प्रतिदिनं एकस्मात् गृहात् शकटपूरं भोजनम् एकं मनुष्यं च बलिरूपेण गृह्णाति। पर्यायेण सा वारा प्रतिवेशिनः ब्राह्मणस्य आगता। ब्राह्मणस्य उपकारस्य प्रत्युपकाररूपेण कुन्ती स्वपुत्रं भीमं प्रेषयितुं निश्चिनोति। भीमः भोजनं स्वयं भुक्त्वा मल्लयुद्धे बकासुरं हत्वा नगरं रक्षति — “कृतं प्रत्युपकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः।”
📖
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
पाठ्यपुस्तक-अभ्यासः — प्रश्न १ से १० तक
प्र. १अधःप्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखत
- भीमस्य जननी का? — कुन्ती
- कुन्त्या निश्चितं कः न समर्थयति? — युधिष्ठिरः
- पाण्डवानाम् उपकर्ता कः? — ब्राह्मणः (विप्रः)
- कं चिन्तयन् दुर्योधनः निद्रां न लभते? — भीमम्
- पाण्डवाः कुत्र निवसन्ति स्म? — एकचक्रनगरे
- भरतवंशप्रदीपः कः? — भीमः
- कः भृशं परिदेव्यते? — तपस्वी ब्राह्मणः (विप्रः)
प्र. २पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखत
- “भैक्षप्रदानेन…” इति श्लोकानुसारं सनातनः धर्मः कः?
परैः कृतस्य उपकारस्य प्रत्युपकारः करणीयः — “कृतं प्रत्युपकृतं भूयात्” — एषः एव सनातनः (शाश्वतः) धर्मः।
- बकनामा दैत्यः कुत्र वसति?
बकनामा दैत्यः एकचक्रनगरस्य अदूरवर्तिनि पर्वते (व्याघ्रगह्वरे) वसति।
- कुन्ती किं प्रतिश्रुतवती?
कुन्ती प्रतिवेशिने ब्राह्मणाय स्वपुत्राणाम् एकं बकासुरस्य समीपं प्रेषयिष्यामि इति प्रतिश्रुतवती।
- भीमस्य अग्रजः कः?
भीमस्य अग्रजः युधिष्ठिरः अस्ति।
- का प्रत्यादेशं न अर्हति?
मातुः आज्ञा प्रत्यादेशं (अवज्ञाम्) न अर्हति।
- पौराः बकासुराय कथं बलिम् आहरन्ति?
पौराः पर्यायेण (वारानुसारं) प्रतिदिनं शकटपूरं भोजनं एकं नगरवासिनं च बकासुराय बलिम् आहरन्ति।
- क्षत्रियाणां धर्मः कः?
क्षत्रियाणां धर्मः नररक्षणम् अस्ति — “नररक्षणं नाम भूमिपालानां क्षत्रियाणां धर्मः।”
प्र. ३केन कं प्रति उक्तानि इति निर्दिशत
| क्र. | वाक्यानि | केन / कया | कं / कां प्रति |
|---|---|---|---|
| यथा | तस्माद् बालकस्य पिता तपस्वी शोचति | कुन्त्या | भीमम् |
| १ | न हि मातुराज्ञा प्रत्यादेशमर्हति | भीमेन | युधिष्ठिरम् |
| २ | न हि खरदंष्ट्रो मृगाधिपः सहायमपेक्षते | भीमेन | अर्जुनम् |
| ३ | क्षत्रियाण्या यदुचितं तदनुष्ठितम् | भीमेन | कुन्तीम् (मातरम्) |
| ४ | अपि हस्तद्वयेन भोक्ष्यते | सहदेवेन | भीमम् |
| ५ | तस्य भीमस्य प्रेषणं कथं नु त्वया सङ्कल्पितम्? | युधिष्ठिरेण | कुन्तीम् (मातरम्) |
| ६ | नरभक्षणं नाम मांसाशिनां राक्षसानां धर्मः | बकेन (बकासुरेण) | भीमम् |
प्र. ४रेखाङ्कितपदेषु सन्धिं विभज्य सन्धिनाम लिखत
यथा — न चैतावत् → च + एतावत् (वृद्धि-सन्धिः)
| रेखाङ्कितपदम् | सन्धिविच्छेदः | सन्धिनाम |
|---|---|---|
| (क) सम्यगनुष्ठितम् | सम्यक् + अनुष्ठितम् | जश्त्व-सन्धिः |
| (ख) पुरस्यादूरवर्तिनि | पुरस्य + अदूरवर्तिनि | दीर्घ (सवर्णदीर्घ)-सन्धिः |
| (ग) दुरात्मनो वृत्तम् | दुरात्मनः + वृत्तम् | विसर्ग (उत्व)-सन्धिः |
| (घ) मानुषोऽपि | मानुषः + अपि | विसर्ग-सन्धिः |
| (ङ) नास्त्यत्र | नास्ति + अत्र | यण्-सन्धिः |
| (च) यदुचितम् | यत् + उचितम् | जश्त्व-सन्धिः |
| (छ) पुत्रस्तपस्वी | पुत्रः + तपस्वी | विसर्ग (सत्व)-सन्धिः |
| (ज) सङ्कल्पितम् | सम् + कल्पितम् | परसवर्ण (अनुस्वार)-सन्धिः |
| (झ) धर्मसङ्ग्रहोऽत्र | सङ्ग्रहः + अत्र | विसर्ग-सन्धिः |
| (ञ) राक्षस इति | राक्षसः + इति | विसर्ग (लोप)-सन्धिः |
प्र. ५पर्यायवाचि-पदानां मेलनं कुरुत
यथा — पिता = जनकः
| पदम् | पर्यायः |
|---|---|
| (क) आयोधनम् | ५. युद्धम् |
| (ख) विप्रः | १. ब्राह्मणः |
| (ग) असुरः | ४. दैत्यः |
| (घ) अम्ब | २. जननी |
| (ङ) हुताशनः | ३. अग्निः |
प्र. ६विपरीतार्थक-शब्दान् लिखत
यथा — पीवरः × कृशः
| शब्दः | विपरीतार्थकः |
|---|---|
| (क) उपकृतः | अपकृतः |
| (ख) अग्रजस्य | अनुजस्य |
| (ग) उचितम् | अनुचितम् |
| (घ) हर्षः | शोकः / विषादः |
प्र. ७मञ्जूषातः समुचितं विशेषणपदं चित्वा लिखत
मञ्जूषा: क्षत्रियाणी · शकटपूरं · प्रतिवेशी · खरदंष्ट्रः · जठरस्थः · कौन्तेयः · पीवरौ | यथा — पीवरौ बाहू
| विशेषणम् (समाधानम्) | विशेष्यम् |
|---|---|
| (क) शकटपूरं | मृष्टान्नम् |
| (ख) प्रतिवेशी | ब्राह्मणः |
| (ग) खरदंष्ट्रः | मृगाधिपः |
| (घ) कौन्तेयः | भीमः |
| (ङ) क्षत्रियाणी | कुन्ती |
| (च) जठरस्थः | हुताशनः |
प्र. ८समस्तपदानि लिखत
यथा — मृष्टम् अन्नं → मृष्टान्नम्
| वाक्यम् (रेखाङ्कितम्) | समस्तपदम् |
|---|---|
| (क) वीरस्य भुजयोः बलम् आश्रित्य वयं सुखं शेमहे। | भुजबलम् |
| (ख) भवता धर्माणां सङ्ग्रहः द्रष्टव्यः। | धर्मसङ्ग्रहः |
| (ग) नहि मातुः आज्ञा प्रत्यादेशमर्हति। | मातुराज्ञा |
| (घ) धनुः धरति इति अहम् अनुगमिष्यामि। | धनुर्धरः |
| (ङ) नहि खरदंष्ट्रः मृगाणाम् अधिपः सहायमपेक्षते। | मृगाधिपः |
| (च) अस्य पुरस्य न दूरे वर्तते पर्वते वसति बकनामा दैत्यः। | अदूरवर्ती |
प्र. ९अधोलिखितवाक्यानाम् उचितभावैः सह सम्मेलनं कुरुत
भावाः: १. हासः · २. निराशा · ३. ग्लानिः · ४. अधिकारः · ५. ओजः · ६. धैर्यम् | यथा — प्रभूतमुपस्थितं मे भोजनम् → हर्षः
| वाक्यम् | भावः | कारणम् |
|---|---|---|
| (क) धनुर्धरोऽहमनुगमिष्यामि। | ५. ओजः | अर्जुनस्य उत्साहः-पराक्रमः |
| (ख) भीमस्य प्रेषणं कथं नु त्वया सङ्कल्पितम्? | ३. ग्लानिः | युधिष्ठिरस्य व्यथा-दुःखम् |
| (ग) अपि हस्तद्वयेन भोक्ष्यते? | १. हासः | सहदेवस्य परिहासः |
| (घ) हनिष्यामि तं दुरात्मानम्। | ६. धैर्यम् | भीमस्य निश्चयः-साहसम् |
| (ङ) स खल्वेकपुत्रस्तपस्वी भृशं परिदेव्यते। | २. निराशा | ब्राह्मणस्य शोक-विलापः |
| (च) मानुषापसद, परिवेषय मे भोजनम्। | ४. अधिकारः | बकासुरस्य आज्ञा-दर्पः |
प्र. १०वाच्यपरिवर्तनं कुरुत (कर्मवाच्यम् → कर्तृवाच्यम्)
यथा — भवत्या प्रतिश्रुतम्। → भवती प्रतिश्रुतवती।
| कर्मवाच्यम् (दत्तम्) | कर्तृवाच्यम् (समाधानम्) |
|---|---|
| (क) क्षत्रियाण्या अनुष्ठितम्। | क्षत्रियाणी अनुष्ठितवती। |
| (ख) भवत्या सज्जीक्रियताम्। | भवती सज्जीकरोतु। |
| (ग) भवत्या उपक्षिप्तम्। | भवती उपक्षिप्तवती। |
| (घ) त्वया सङ्कल्पितम्। | त्वं सङ्कल्पितवान् / सङ्कल्पितवती। |
| (ङ) भवता धर्मसङ्ग्रहः द्रष्टव्यः। | भवान् धर्मसङ्ग्रहं द्रष्टुम् अर्हति। |
| (च) पौरजनैः मानुषः प्रेषयितव्यः। | पौरजनाः मानुषं प्रेषयेयुः। |
नियमः: कर्मवाच्ये कर्तरि तृतीया (भवत्या, त्वया); कर्तृवाच्ये कर्तरि प्रथमा (भवती, त्वम्) — क्त-प्रत्ययः क्तवतु-प्रत्यये परिणमति।
चित्रम्मल्लयुद्धम् — भीमः बकासुरं हन्ति
“सिंहः क्षुद्रमृगं यथा” — भीमेन बकासुरस्य वधः
✍️
स्वाध्यायान्मा प्रमदः
पात्र-परिचयः · श्लोक-भावार्थः · शब्दार्थः · ‘यस्तु क्रियावान्’ परियोजना
परि. २रूपकस्य पात्राणि — परिचयः (चित्रसहितः)
एकचक्रम् — पात्र-सम्बन्ध-चित्रम्
| पात्रम् | परिचयः |
|---|---|
| कुन्ती | पाण्डवानां माता; धर्मपरायणा, ब्राह्मणस्य उपकारं स्मृत्वा भीमं प्रेषयति। |
| भीमसेनः | कौन्तेयः, महाबलः वीरः; बकासुरं हत्वा नगरं रक्षति। |
| युधिष्ठिरः | भीमस्य अग्रजः, धर्मज्ञः; प्रथमं भीमस्य प्रेषणं न समर्थयति। |
| अर्जुन·नकुल·सहदेव | अन्ये पाण्डवाः; अर्जुनः सहगन्तुम् इच्छति, सहदेवः परिहासं करोति। |
| ब्राह्मणः | प्रतिवेशी आतिथेयः; पाण्डवानाम् उपकर्ता, यस्य रक्षणाय कुन्ती प्रतिश्रुतवती। |
| बकासुरः | मांसाशी राक्षसः; प्रतिदिनं नरबलिं गृह्णाति, अन्ततः भीमेन हतः। |
श्लोकाःपाठगताः श्लोकाः — भावार्थः
भैक्षप्रदानेन चिरं परैरुपकृतो वयम्।
कृतं प्रत्युपकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः॥
कृतं प्रत्युपकृतं भूयादेष धर्मः सनातनः॥
भावार्थः
वयं नागरिकैः बहुकालं भिक्षाप्रदानेन पोषिताः। तैः कृतस्य उपकारस्य प्रत्युपकारः कर्तव्यः — एषः एव शाश्वतः (सनातनः) धर्मः।
इमौ हि पीवरौ बाहू सहायौ सहजौ मम।
बकं विधंसयिष्यामि सिंहः क्षुद्रमृगं यथा॥
बकं विधंसयिष्यामि सिंहः क्षुद्रमृगं यथा॥
भावार्थः
मम एतौ पुष्टौ भुजौ एव सहजौ सहायकौ। यथा सिंहः क्षुद्रं वन्यप्राणिनं हन्ति, तथैव अहं बकनामानम् असुरं विनाशयिष्यामि।
रक्षिता साधुलोकानां वरिष्ठो बाहुशालिनाम्।
निषूदको हि हिडिम्बस्य मृत्युश्चास्मि भवादृशाम्॥
निषूदको हि हिडिम्बस्य मृत्युश्चास्मि भवादृशाम्॥
भावार्थः
(भीमः आत्मपरिचयं ददाति —) अहं साधुजनानां रक्षकः, बलवतां श्रेष्ठः, हिडिम्बस्य हन्ता, भवादृशानां राक्षसानां मृत्युरूपः च अस्मि।
शब्दार्थःसर्वं शब्देन भासते — कठिनशब्दार्थाः
| शब्दः | अर्थः | हिन्दी | English |
|---|---|---|---|
| अभिहितम् | उक्तम् | कहा गया | Said |
| आकर्ण्य | श्रुत्वा | सुनकर | Having heard |
| आतिथेयः | अतिथिसेवाकारकः | मेज़बान | Host |
| आयोधनम् | युद्धम् | युद्ध | Battle |
| उत्फुल्लाक्षः | विकसितनयनः | विकसित नेत्र वाला | Wide-open eyes |
| औदरिकः | भोजनप्रियः | पेटू | Glutton |
| कामम् | निश्चयेन | निश्चित ही | Certainly |
| जठरस्थाय | उदरे तिष्ठति, तस्मै | पेट में स्थित के लिए | For the stomach-fire |
| निषूदकः | विनाशकः | विनाशक | Destroyer |
| क्षुद्रमृगम् | लघुः मृगः | छोटा पशु | Small animal |
| क्षत्रियाण्या | क्षत्रियस्य पत्न्या | क्षत्रिय की पत्नी से | By the Kshatriya-wife |
| परिदेव्यते | विलपति | विलाप करता है | Laments |
| परिवेष्य | स्थापय / परिवेषणं कुरु | परोसो | (You) Serve |
| पीवरौ | स्थूलौ | दो स्थूल | (Two) Stout |
| पौराः | नागरिकाः | नागरिक | Citizens |
| प्रतिवेशी | निकटगृहवासी | पड़ोसी | Neighbour |
| प्रतिश्रुतम् | प्रतिज्ञातम् | प्रतिज्ञा की | Promised |
| प्रभूतम् | अधिकम् | अधिक | Abundant |
| प्रत्यादेशम् | अवज्ञा / उल्लङ्घनम् | अवज्ञा | Disobedience |
| बाढम् | नूनम् | निश्चित | Certainly |
| मल्लयुद्धम् | मल्लानां युद्धम् | पहलवानों का युद्ध | Wrestling |
| मानुषापसद | निकृष्ट मानव (सम्बोधने) | हे नीच मानव | O low human |
| मृष्टान्नम् | मृष्टम् अन्नम् | स्वादिष्ट भोजन | Tasty food |
| वाचाट | प्रलापक (सम्बोधने) | हे डींगमार | O boastful |
| विप्रस्य | ब्राह्मणस्य | ब्राह्मण का | Of Brahmana |
| व्याघ्रगह्वरम् | व्याघ्रस्य गह्वरम् | बाघ की गुफा | Tiger-cave |
| श्रोत्रियः | वेदाध्यायी | वेद पढ़ा हुआ | Vedic scholar |
| हनिष्यामि | वधं करिष्यामि | मार दूँगा | Will kill |
| हुताशनाय | अग्नये | अग्नि को | For the fire |
यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान्परियोजना-प्रश्नाः (मार्गदर्शनम्)
१ · रूपकस्य अभिनयः
अस्य रूपकस्य पात्राणि (कुन्ती, भीमः, युधिष्ठिरः, अर्जुनः, नकुलः, सहदेवः, ब्राह्मणः, बकासुरः) इति विभज्य, संवादान् कण्ठस्थीकृत्य, उपयुक्तवेशभूषया सह विद्यालयस्य रङ्गमञ्चे (शालायाम्) अभिनयं कुरुत।
२ · पात्राणां टिप्पणी
उपरि प्रदत्ते “पात्र-परिचयः” सारणीचित्रे सर्वेषां पात्राणां नामानि स्वभावाश्च लिखिताः — तानेव आधारीकृत्य प्रत्येकं पात्रस्य विषये टिप्पणीं रचयत।
३ · ग्रन्थालय-अध्ययनम्
विद्यालयस्य ग्रन्थालयं गत्वा महाभारतस्य विविधपात्राणां (युधिष्ठिर·भीम·अर्जुन·द्रौपदी·कर्ण आदीनां) विषये पठित्वा मित्रैः सह आलोचनां (चर्चां) कुरुत।
अमरकोषः (पर्यायाः): असुरः = दैत्यः · दानवः · सुरद्विट् | आयोधनम् = युद्धम् · जन्यम् · प्रधनम् | तनयः = आत्मजः · सूनुः · पुत्रः | कविः: महामहोपाध्यायः एन्. रङ्गनाथशर्मा (१९२६–२०१४), व्याकरण-अलङ्कार-अद्वैतवेदान्त-निष्णातः; ‘एकचक्रम्’, ‘बाहुबलिविजयम्’ इत्यादि-ग्रन्थानां रचयिता।