WHATSAPP Welcome to Edugrown – Your Learning Partner
← Back to Study Content
NCERT Solution

Appendix : धातुरूपाणि (Dhāturūpāṇi) (NCERT Solution) Class 7th Sanskrit

Class 7 · Sanskrit (दीपकम्) · Appendix : धातुरूपाणि (Dhāturūpāṇi) · All Board · All Medium · 3 views

Ye material inke liye bhi hai: All Board BIHAR BOARD CBSE CHHATTISGARH BOARD JHARKHAND BOARD MP BOARD NIOS RAJASTHAN BOARD UP BOARD All Medium ENGLISH HINDI
परिशिष्टम् २ · दीपकम् संस्कृतम् · कक्षा ७

धातुरूपाणि

पाँचों प्रमुख लकारों (वर्तमान, भविष्यत्, भूत, आज्ञा, विध्यर्थ) में धातुरूपाणि — परस्मैपदि व आत्मनेपदि दोनों सहित, अन्त में सन्धि-परिचयः

मूल पाठ्यांशः (भूमिका) संस्कृतभाषायाम् सामान्यतः २००० धातवः सन्ति। तेभ्यः 'तिङ्' प्रत्ययान् योजयामः चेत् ते एव तिङन्ताः (अथवा लकाराः) भवन्ति। धातवः त्रिप्रकारकाः भवन्ति — (१) परस्मैपदि-धातवः, (२) आत्मनेपदि-धातवः, (३) उभयपदि-धातवः।

पुरुष-परिचयः

तालिका पठितुं पूर्वं इदं ज्ञातव्यम् — Person की भूमिका (ध्यान दें: संस्कृत में क्रम अंग्रेज़ी से उल्टा है)
प्रथमपुरुषः3rd Personसः/ते/तत् — वह, वे, यह (जिसके बारे में बात हो रही है)
मध्यमपुरुषः2nd Personत्वम्/यूयम् — तुम, तू, आप (जिससे बात कर रहे हैं)
उत्तमपुरुषः1st Personअहम्/वयम् — मैं, हम (स्वयं बोलने वाला)
प्रत्येक धातुरूप-तालिकायां चत्वारः स्तम्भाः सन्ति — पुरुषः, एकवचनम् (एक कर्ता), द्विवचनम् (दो कर्तारः), बहुवचनम् (दो से अधिक कर्तारः)। 'परस्मैपदि' रूप स्वयं के अतिरिक्त किसी अन्य के लिए क्रिया दर्शाते हैं, जबकि 'आत्मनेपदि' रूप कर्ता स्वयं के लिए क्रिया करने का भाव दर्शाते हैं।

लकार-परिचयः

पाँच लकारों का अर्थ एवं प्रयोग
लट्-लकारःPresentवर्तमानकालः — अभी हो रहा कार्य (जैसे: पठति = वह पढ़ता है)
लृट्-लकारःFutureभविष्यत्कालः — आगे होने वाला कार्य (पठिष्यति = वह पढ़ेगा)
लङ्-लकारःPast (Imperfect)भूतकालः — बीता हुआ कार्य (अपठत् = उसने पढ़ा)
लोट्-लकारःImperativeआज्ञार्थे, प्रार्थनार्थे, निमन्त्रणार्थे (पठतु = वह पढ़े/पढ़े तो)
विधिलिङ्-लकारःOptativeविध्यर्थे, सम्भावनार्थे — चाहिए/सकता है (पठेत् = उसे पढ़ना चाहिए)

लट्-लकारः

वर्तमानकालः — Present Tense

लृट्-लकारः

भविष्यत्कालः — Future Tense

लङ्-लकारः

भूतकालः — Past Tense

लोट्-लकारः

आज्ञार्थे, प्रार्थनार्थे, विध्यर्थे, निमन्त्रणार्थे, आमन्त्रणार्थे — Imperative

विधिलिङ्-लकारः

आज्ञार्थे, प्रार्थनार्थे, विध्यर्थे, निमन्त्रणार्थे, आमन्त्रणार्थे — Optative

अधिकं जानीमः — सन्धीनां सामान्यः परिचयः

Sandhi — Sound-combination rules

उच्चारणसमये परस्परं वर्णानाम् अत्यन्तं सामीप्यं 'संहिता' भवति। यदा संहिता भवति तदा वर्णेषु परिवर्तनं भवति। एवं प्रकारेण यत्र संहिताद्वारा वर्णानां परिवर्तनं भवति तस्यैव 'सन्धिः' इति नाम। व्याकरणे प्रमुखतया त्रयः सन्धयः सन्ति —
१. स्वरसन्धिः २. व्यञ्जनसन्धिः (हल्-सन्धिः) ३. विसर्गसन्धिः
स्वरसन्धयः (अच्-सन्धयः) पुनः सप्त प्रकाराः सन्ति —
१. सवर्णदीर्घसन्धिः २. गुणसन्धिः ३. वृद्धिसन्धिः ४. यण्-सन्धिः ५. अयादिसन्धिः ६. पूर्वरूपसन्धिः ७. प्रकृतिभावसन्धिः

इस परिशिष्ट में प्रथम चतुर्णां (1–4) सन्धीनां सामान्यः परिचयः उदाहरणसहितं प्रदत्तः — शेष तीन (अयादि, पूर्वरूप, प्रकृतिभाव) मूल पाठ्यांश में विस्तारित नहीं हैं।

इस धातु हेतु कोई रूप-तालिका उपलब्ध नहीं है। कृपया अन्य धातु खोजें।

स्रोतः — दीपकम् (संस्कृतम्), कक्षा ७, परिशिष्टम् २ : धातुरूपाणि (पृ. १५६–१६२) । सर्वाणि रूपाणि मूल पाठ्यपुस्तकानुसारेण सत्यापितानि।

💬 Comments & Doubts

💭

Abhi tak koi comment nahi

Sabse pehle comment karne wale bano!

Apna comment likhein

Doubt ho ya suggestion — kuch bhi poochh sakte hain. Login zaroori nahi hai.

2 × 8 =

Ye sirf ye confirm karne ke liye hai ki aap robot nahi hain.

Comment publish hone se pehle admin check karta hai.

🔔 Email Updates Lein

Naya content aate hi email par pata chal jayega. Sirf wahi sections chunein jo chahiye.

🔒 Content copy nahi kar sakte