WHATSAPP Welcome to Edugrown – Your Learning Partner
← Back to Study Content
NCERT Solution

Appendix 1 : व्याकरणम् (Vyākaraṇam) (NCERT Solution) | Class 8th Sanskrit

Class 8 · Sanskrit (दीपकम्) · Appendix 1 : व्याकरणम् (Vyākaraṇam) · All Board · All Medium · 10 views

Ye material inke liye bhi hai: All Board BIHAR BOARD CBSE CHHATTISGARH BOARD JHARKHAND BOARD MP BOARD NIOS RAJASTHAN BOARD UP BOARD All Medium ENGLISH HINDI
कक्षा ८ · संस्कृतम् · दीपकम् · परिशिष्टम् १

व्याकरणम्

यह परिशिष्ट संस्कृत व्याकरण के चार स्तम्भों — उपसर्ग, प्रत्यय, विभक्ति तथा सन्धि — का सुव्यवस्थित, सोदाहरण संग्रह है। यहाँ पाठ्यपुस्तक की सम्पूर्ण सामग्री को स्पष्ट तालिकाओं, चित्रों व स्मरण-सुलभ रूप में प्रस्तुत किया गया है।

विषयाः: उपसर्गः (22) · प्रत्ययाः (क्त्वा/ल्यप्/तुमुन्/क्तवतु) विभक्तिः: कारक · सम्बन्ध · सम्बोधन · उपपद सन्धिः: स्वर-सन्धि · व्यञ्जन-सन्धि
1

उपसर्गः

Prefixes — 22 upasargas that transform a root's meaning
धातोः पूर्वम् उपसर्गान् योजयित्वा नूतन-क्रियापदानां निर्माणं क्रियते। सामान्यतः द्वाविंशतिः (२२) उपसर्गाः होते हैं।
द्वाविंशतिः उपसर्गाः
प्रपराअपसम्
अनुअवनिस्निर्
दुस्दुर्विआङ्
निअधिअपिअति
सुउत्अभिप्रति
परिउप
नियमाः / Rules
  • उपसर्गाः धातोः पूर्वं भवन्ति (उपसर्ग सदैव धातु से पहले लगते हैं)।
  • उपसर्गकारणतः कदाचित् धातोः अर्थः परिवर्तते — यथा गच्छति → आगच्छति (जाना → आना)।
  • कदाचित् उपसर्गः धातु के अर्थ को केवल उत्कर्ष (बढ़ावा) देता है, विपरीत अर्थ नहीं सूचित करता — यथा शोभते → सुशोभते
  • धातु से पहले दो-तीन उपसर्ग भी लग सकते हैं — यथा प्रति+आ+गच्छति = प्रत्यागच्छति
  • कभी-कभी उपसर्ग के कारण परस्मैपदी धातु आत्मनेपदी बन जाती है, और आत्मनेपदी धातु परस्मैपदी — यथा वि+जयति = विजयते; वि+रमते = विरमति
श्लोकः

उपसर्गेण धात्वर्थो बलादन्यत्र नीयते।
प्रहाराहारसंहारविहारपरिहारवत्॥

अर्थात् उपसर्ग बलपूर्वक धातु के अर्थ को बिल्कुल अन्यत्र ले जाता है — जैसे एक ही धातु 'हृ' से पाँच भिन्न-भिन्न शब्द व अर्थ बनते हैं।
एकः धातुः, पञ्च अर्थाः — हृ = हारः हृ = हारः (मूल धातु) प्रहारः प्र+हृ (आघात/चोट) आहारः आ+हृ (भोजन) संहारः सम्+हृ (विनाश) विहारः वि+हृ (विचरण/क्रीड़ा) परिहारः परि+हृ (निवारण) पाँचों शब्द एक ही धातु 'हृ' से बने हैं, केवल उपसर्ग बदलने से अर्थ पूर्णतः भिन्न हो गया
Five completely different meanings from a single root हृ, purely by changing the prefix
2

प्रत्ययाः (कृत्-प्रत्ययाः)

Suffixes — क्त्वा, ल्यप्, तुमुन्, क्तवतु
धातोः प्रातिपदिकात् च अनन्तरं जो वर्ण-समुदाय अथवा वर्ण प्रयुक्त होता है, वह 'प्रत्ययः' कहलाता है। धातुओं से संज्ञा, विशेषण अथवा अव्यय-पद बनाने हेतु कृत्-प्रत्यय जोड़े जाते हैं।
क्त्वा

जब एक ही कर्ता दो कार्य करता है, तब पूर्व-कार्य वाले क्रियापद में 'क्त्वा' प्रत्यय लगता है (हिन्दी में 'कर के' भाव)।

बालकः पठति। तदनन्तरं बालकः लिखति। → बालकः पठित्वा लिखति।
पठ्+क्त्वा=पठित्वा — छात्रः पुस्तकं पठित्वा उत्तराणि लिखति।  |  लिख्+क्त्वा=लिखित्वा — अहं कवितां लिखित्वा गायामि।  |  कृ+क्त्वा=कृत्वा — त्वं कार्यं कृत्वा गृहं गच्छ।
ल्यप्

जब धातु उपसर्ग-युक्त होती है, तब क्त्वा-प्रत्यय के स्थान पर 'ल्यप्' प्रत्यय लगता है।

शिष्यः गुरुं प्रणमति। तदनन्तरं शिष्यः पठति। → शिष्यः गुरुं प्रणम्य पठति।
सम्+पूज्+ल्यप्=सम्पूज्य — भक्तः देवं सम्पूज्य प्रसादं स्वीकरोति।  |  वि+ज्ञा+ल्यप्=विज्ञाय — अहं वार्तां विज्ञाय सूचयामि।  |  आ+नी+ल्यप्=आनीय — माता जलम् आनीय स्थापयति।
तुमुन्

जब प्रथम क्रिया द्वितीय क्रिया का निमित्त (उद्देश्य) बनती है, तब निमित्तार्थक क्रियापद में 'तुमुन्' प्रत्यय लगता है (हिन्दी में 'के लिए' भाव)।

रमेशः पठितुं विद्यालयं गच्छति। — रमेश पढ़ने के लिए विद्यालय जाता है।
खाद्+तुमुन्=खादितुम् — बालः भोजनं खादितुम् आगच्छति।  |  स्ना+तुमुन्=स्नातुम् — अहं स्नातुं तरणतालं गच्छामि।  |  गम्+तुमुन्=गन्तुम् — सः गृहं गन्तुम् उद्यतः।
क्तवतु

'क्तवतु' प्रत्यय भूतकालार्थ में प्रयुक्त होता है, तथा विशेषणवत् प्रयोग होता है — यह तीनों लिङ्गों में रूप बदलता है।

सः कार्यम् अकरोत्। → सः कार्यं कृतवान्।
धातु + क्तवतुपुंलिङ्गःस्त्रीलिङ्गःनपुंसकलिङ्गः
हस्हसितवान्हसितवतीहसितवत्
श्रुश्रुतवान्श्रुतवतीश्रुतवत्
स्थास्थितवान्स्थितवतीस्थितवत्
📋

धातु-प्रत्यय महातालिका (22 धातवः)

Master reference table — all forms in one place
धातुःलट्-लकारःक्त्वाल्यप्तुमुन्क्तवतु (पुं॰)
पठ्पठतिपठित्वासम्पठ्यपठितुम्पठितवान्
खाद्खादतिखादित्वाप्रखाद्यखादितुम्खादितवान्
हस्हसतिहसित्वाविहस्यहसितुम्हसितवान्
लिख्लिखतिलिखित्वाविलिख्यलेखितुम्लिखितवान्
पापिबतिपीत्वानिपायपातुम्पीतवान्
गम्गच्छतिगत्वाआगत्यगन्तुम्गतवान्
त्यज्त्यजतित्यक्त्वापरित्यज्यत्यक्तुम्त्यक्तवान्
नीनयतिनीत्वाआनीयनेतुम्नीतवान्
कृकरोतिकृत्वाअनुकृत्यकर्तुम्कृतवान्
घ्राजिघ्रतिघ्रात्वाआघ्रायघ्रातुम्घ्रातवान्
स्थातिष्ठतिस्थित्वाप्रस्थायस्थातुम्स्थितवान्
नम्नमतिनत्वाप्रणम्यनन्तुम्नतवान्
स्मृस्मरतिस्मृत्वासंस्मृत्यस्मर्तुम्स्मृतवान्
लुण्ठ्लुण्ठतिलुण्ठित्वाविलुण्ठ्यलुण्ठितुम्लुण्ठितवान्
ज्ञाजानातिज्ञात्वाविज्ञायज्ञातुम्ज्ञातवान्
क्षाल्क्षालयतिक्षालयित्वाप्रक्षाल्यक्षालयितुम्क्षालितवान्
दाददातिदत्त्वाप्रदायदातुम्दत्तवान्
दृश्पश्यतिदृष्ट्वाप्रदृश्यद्रष्टुम्दृष्टवान्
प्रच्छ्पृच्छतिपृष्ट्वाप्रपृच्छ्यप्रष्टुम्पृष्टवान्
ग्रह्गृह्णातिगृहीत्वासङ्गृह्यग्रहीतुम्गृहीतवान्
वद्वदतिउदित्वाप्रोद्यवदितुम्उदितवान्
क्रीड्क्रीडतिक्रीडित्वाप्रक्रीड्यक्रीडितुम्क्रीडितवान्
यह तालिका परीक्षा-पूर्व द्रुत पुनरावृत्ति (quick revision) हेतु अत्यन्त उपयोगी है — किसी भी धातु के सभी पाँचों रूप एक पंक्ति में उपलब्ध हैं।

विभक्तिः

Case Endings — Karaka, Sambandha, Sambodhana, Upapada
3

(क) कारक-विभक्तिः

The Six Karakas and their case-endings
क्रियान्वयि कारकम्। अन्वयः नाम सम्बन्धः। अर्थात् क्रिया से जिसका सम्बन्ध होता है, वह 'कारक' है। कारक में प्रवृत्त विभक्ति ही 'कारक-विभक्ति' है — कारक कुल षट् होते हैं।

कर्ता कर्म च करणं सम्प्रदानं तथैव च।
अपादानाधिकरणे इत्याहुः कारकाणि षट्॥

षट् कारकाणि कारकम् (6 प्रकार) कर्ता प्रथमा कर्म द्वितीया करणम् तृतीया सम्प्रदानम् चतुर्थी अपादानम् पञ्चमी अधिकरणम् सप्तमी (केन्द्रम्) क्रिया
The six karakas, each with its own case-ending, radiate from the action (क्रिया)
क्र.कारकम्परिभाषाविभक्तिःउदाहरणम्
कर्ताजो क्रिया को सम्पन्न करता हैप्रथमारामः गच्छति।
कर्मक्रिया-सम्पादन में कर्ता को जो सर्वाधिक इष्ट होद्वितीयारामः वनं गच्छति।
करणम्क्रिया-सम्पादन में सर्वाधिक सहायक साधनतृतीयारामः पुष्पकविमानेन अयोध्यां गच्छति।
सम्प्रदानम्दान-कर्म द्वारा जिससे सम्बन्ध स्थापित होचतुर्थीगुरुः शिष्याय ज्ञानं ददाति।
अपादानम्जहाँ से पदार्थ का पृथक्करण होपञ्चमीवृक्षात् पत्रं पतति।
अधिकरणम्क्रिया के कारक का आधारसप्तमीछात्राः विद्यालये पठन्ति।
4

(ख) सम्बन्ध-विभक्तिः

Genitive relation (non-karaka)

कारक से भिन्न स्व-स्वामि-भाव आदि सम्बन्ध शेष कहलाता है, जहाँ षष्ठी विभक्ति प्रयुक्त होती है।

रामस्य राजधानी अयोध्या आसीत्।
5

(ग) सम्बोधन-विभक्तिः

Vocative — a variant of प्रथमा, differing only in singular

जब किसी को सम्बोधित किया जाता है, तब सम्बोधन-विभक्ति होती है। यह प्रथमा-विभक्ति का ही रूपान्तर है — केवल एकवचन में भेद होता है; द्विवचन व बहुवचन में प्रथमा-विभक्ति जैसा ही रूप रहता है।

शब्दःएकवचनेद्विवचनेबहुवचने
रामहे राम !हे रामौ !हे रामाः !
सीताहे सीते !हे सीते !हे सीताः !
6

(घ) उपपद-विभक्तिः

Case governed by a specific word (not the verb)

क्रियापद को छोड़कर अन्य किसी विशिष्ट पद के आश्रय से प्रवृत्त विभक्ति 'उपपद-विभक्ति' कहलाती है।

गणेशाय नमः। — यहाँ 'नमः' पद के प्रयोग में चतुर्थी विभक्ति होती है।
उपपदम्उदाहरणम्विभक्तिः
परितःग्रामं परितः उद्यानम् अस्ति।द्वितीया
उभयतःमार्गम् उभयतः वृक्षाः सन्ति।द्वितीया
सहपिता पुत्रेण सह आगच्छति।तृतीया
अलम्अलं कोलाहलेन।तृतीया
नमःगुरवे नमः।चतुर्थी
बहिःग्रामात् बहिः राजमार्गः अस्ति।पञ्चमी
उपरिमन्दिरस्य उपरि ध्वजः अस्ति।षष्ठी
अधःवृक्षस्य अधः बालकाः क्रीडन्ति।षष्ठी

सन्धिः

Euphonic Combination — Vowel and Consonant Sandhi
उच्चारण-समय वर्णों के परस्पर अत्यन्त सामीप्य से 'संहिता' होती है। संहिता के द्वारा वर्णों में जो परिवर्तन होता है, वही सन्धि है। सन्धि तीन प्रकार की होती है — स्वर-सन्धिः, व्यञ्जन-सन्धिः, विसर्ग-सन्धिः।
7

(क) स्वर-सन्धिः

Vowel sandhi — अयादि-सन्धि and पूर्वरूप-सन्धि
१. अयादि-सन्धिः

ए, ऐ, ओ, औ के बाद यदि कोई स्वर आए, तो इनके स्थान पर क्रमशः अय्, आय्, अव्, आव् हो जाते हैं।

नियमःपरिणामः
ए + स्वरः⇒ अय् + स्वरः
ऐ + स्वरः⇒ आय् + स्वरः
ओ + स्वरः⇒ अव् + स्वरः
औ + स्वरः⇒ आव् + स्वरः
गले+ऊष्मा=गलयूष्मा  |  शे+अनम्=शयनम्  |  वै+अस्तु=वायस्तु  |  गै+अकः=गायकः  |  प्रभो+इह=प्रभविह  |  भो+अनम्=भवनम्  |  नौ+अवतु=नाववतु  |  नौ+इकः=नाविकः
२. पूर्वरूप-सन्धिः

पदान्त 'ए, ओ' के बाद यदि 'अ' आए, तो 'ए+अ' के स्थान पर पूर्वरूप (ए) तथा 'ओ+अ' के स्थान पर पूर्वरूप (ओ) एकादेश होता है — तथा 'ऽ' चिह्न लगाया जाता है।

ते+अपि=तेऽपि  |  सर्वे+अपि=सर्वेऽपि  |  नमो+अस्तु=नमोऽस्तु  |  विष्णो+अव=विष्णोऽव
8

(ख) व्यञ्जन-सन्धिः

Consonant sandhi — five key rules
१. श्चुत्व-सन्धिः

स-कार का श-कार अथवा च-वर्ग से योग होने पर स-कार श-कार बनता है; त-वर्ग का श-कार/च-वर्ग से योग होने पर त-वर्ग च-वर्ग बनता है।

हरिस्+शेते=हरिश्शेते  |  मनस्+चञ्चलम्=मनश्चञ्चलम्  |  तत्+चित्रम्=तच्चित्रम्  |  उत्+चारणम्=उच्चारणम्
२. जश्त्व-सन्धिः

पदान्त वर्गीय व्यञ्जन (पञ्चम वर्ण छोड़कर) के बाद स्वर अथवा मृदु-व्यञ्जन आए, तो वह उसी वर्ग का तृतीय व्यञ्जन बन जाता है।

वाक्+अर्थौ=वागर्थौ  |  दिक्+गजाः=दिग्गजाः  |  जगत्+ईशः=जगदीशः  |  जगत्+गुरुः=जगद्गुरुः
३. अनुस्वार-सन्धिः

पदान्त में स्थित म् के बाद व्यञ्जन आए, तो म् अनुस्वार (ं) बन जाता है।

रामम्+वन्दे=रामं वन्दे  |  गृहम्+गच्छ=गृहं गच्छ  |  धर्मम्+चर=धर्मं चर  |  सर्वम्+कार्यम्=सर्वं कार्यम्
४. परसवर्ण-सन्धिः

अनुस्वार के बाद वर्गीय व्यञ्जन आएँ, तो अनुस्वार के स्थान पर उसी वर्ग का पञ्चम वर्ण आदेश होता है (शब्द के मध्य में नित्य, पदान्त में विकल्प से)।

नित्यम्: अं+कितः=अङ्कितः, अं+चितः=अञ्चितः, कुं+ठितः=कुण्ठितः, कं+पते=कम्पते
विकल्पेन: गृहं+गच्छ=गृहङ्गच्छ / गृहं गच्छ, त्वं+करोषि=त्वङ्करोषि / त्वं करोषि
५. णत्व-विधानम्

'ऋ', 'र', 'ष' के बाद 'न' वर्ण आए, तो 'न' का 'ण' हो जाता है — भले ही बीच में स्वर, ह्, य्, व्, कवर्ग या पवर्ग आ जाएँ।

नरा+नाम्=नराणाम्  |  ऋषी+नाम्=ऋषीणाम्  |  राम+अयनम्=रामायणम्  |  प्र+नमति=प्रणमति (उदा॰ कृष्णः, विष्णुः, वर्णः)

स्वयं-अभ्यासः — त्वरित पुनरावृत्ति

Quick self-test to revise the above rules
प्रश्न १

वि+जयति उपसर्ग-योगेन किं भवति ?

विजयते (परस्मैपदी धातु आत्मनेपदी बन जाती है)
प्रश्न २

सम्+पूज्+ल्यप् इति योजयित्वा पदं लिखत।

सम्पूज्य
प्रश्न ३

'रामः वनं गच्छति' अत्र 'वनम्' कः कारकः, का विभक्तिः ?

कर्म कारकः, द्वितीया विभक्तिः
प्रश्न ४

'गुरवे नमः' अत्र 'नमः' पदस्य कारणात् का विभक्तिः भवति ?

चतुर्थी विभक्तिः (उपपद-विभक्तिः)
प्रश्न ५

नमो + अस्तु इत्यस्य सन्धियुक्तं रूपं लिखत।

नमोऽस्तु (पूर्वरूप-सन्धिः)
प्रश्न ६

जगत्+ईशः इत्यस्य सन्धि-रूपं किं भवति, का सन्धिः ?

जगदीशः (जश्त्व-सन्धिः)
प्रश्न ७

राम+अयनम् इत्यस्य सन्धि-रूपं लिखत, का सन्धिः ?

रामायणम् (णत्व-विधानम्)
प्रश्न ८

कृ+क्तवतु इति योजयित्वा त्रिषु लिङ्गेषु रूपाणि लिखत।

कृतवान् (पुं॰), कृतवती (स्त्री॰), कृतवत् (नपुं॰)

Prepared for Class 8 Sanskrit (Dipakam) · Appendix 1 — व्याकरणम् · Reference compiled from NCERT textbook content · @EDUGROWN

💬 Comments & Doubts

💭

Abhi tak koi comment nahi

Sabse pehle comment karne wale bano!

Apna comment likhein

Doubt ho ya suggestion — kuch bhi poochh sakte hain. Login zaroori nahi hai.

4 × 9 =

Ye sirf ye confirm karne ke liye hai ki aap robot nahi hain.

Comment publish hone se pehle admin check karta hai.

🔔 Email Updates Lein

Naya content aate hi email par pata chal jayega. Sirf wahi sections chunein jo chahiye.

🔒 Content copy nahi kar sakte