WHATSAPP Welcome to Edugrown – Your Learning Partner
← Back to Study Content
Quick revision notes

प्रथमः पाठः : वन्दे भारतमातरम् (Vande Bharatamātaram) Quick Revision Notes Class 8th Sanskrit (दीपकम्)

Class 7 · Sanskrit (दीपकम्) · Chapter 1 : वन्दे भारतमातरम् (Vande Bhāratamātaram) · All Board · All Medium · 1 views

Ye material inke liye bhi hai: All Board BIHAR BOARD CBSE CHHATTISGARH BOARD JHARKHAND BOARD MP BOARD NIOS RAJASTHAN BOARD UP BOARD All Medium ENGLISH HINDI
🎵 पाठ का परिचय — संवाद
Children asking mother about Vande Mataram
✏️ बच्चे माँ से 'वन्दे मातरम्' के विषय में पूछ रहे हैं
अम्ब ! वयं विभिन्नेषु कार्यक्रमेषु, आकाशवाण्यां, शालायां च 'वन्दे मातरम्' इति गीतं बहुत्र शृणुमः । किन्तु अस्य अर्थं न जानीमः । मातः ! अस्य कः अर्थः ?
🔵 हिन्दी: माँ! हम विभिन्न कार्यक्रमों में, रेडियो पर और स्कूल में 'वन्दे मातरम्' गीत को बहुत सुनते हैं। लेकिन इसका अर्थ नहीं जानते। माँ! इसका क्या अर्थ है?
💡 बच्चे अपनी माँ से वन्दे मातरम् का अर्थ पूछ रहे हैं।
वत्सौ ! महान् देशभक्तः बङ्किमचन्द्रः चट्टोपाध्यायः १८८२ तमे वर्षे 'आनन्दमठः' इति नामकम् उपन्यासं लिखितवान् । 'वन्दे मातरम्' इति गीतं तस्मिन् एव उपन्यासे वर्तते । 'वन्दे मातरम्' इत्यस्य अर्थः अस्ति यत् 'अहं मातुः वन्दनं करोमि' इति ।
🔵 हिन्दी: बच्चो! महान् देशभक्त बङ्किमचन्द्र चट्टोपाध्याय ने सन् 1882 में 'आनन्दमठ' नामक उपन्यास लिखा। 'वन्दे मातरम्' गीत उसी उपन्यास में है। 'वन्दे मातरम्' का अर्थ है — 'मैं माता को प्रणाम करता/करती हूँ।'
💡 माँ बच्चों को वन्दे मातरम् का इतिहास बताती हैं।
पुत्रि ! एतत् गीतं संस्कृतं बाङ्ग्ला च इति भाषाद्वये वर्तते ।
🔵 हिन्दी: पुत्री! यह गीत संस्कृत और बाँगला — इन दोनों भाषाओं में है।
💡 वन्दे मातरम् दो भाषाओं में लिखा गया है।
बालौ ! स्वतन्त्रतायाः आन्दोलने सर्वे देशभक्ताः एतत् गीतं मन्त्रम् इव गायन्ति स्म । सम्प्रति अपि इदं गीतं श्रुत्वा गीत्वा च वयं सर्वे भारतीयाः प्रेरिताः भवामः ।
🔵 हिन्दी: बच्चो! स्वतन्त्रता के आन्दोलन में सभी देशभक्त इस गीत को मंत्र की तरह गाते थे। आज भी इस गीत को सुनकर और गाकर हम सभी भारतीय प्रेरित होते हैं।
💡 वन्दे मातरम् का स्वतन्त्रता आन्दोलन में बहुत महत्व था।
✦ ✦ ✦
🌏 भारतमाता का वर्णन
Bharat Mata map with rivers mountains pilgrimage sites
✏️ भारतमाता — नदियाँ, पर्वत, तीर्थक्षेत्र
एषा अस्माकं वत्सला भारतमाता । अहो अस्माकं भारतमातुः माहात्म्यम् ! साक्षात् पर्वतराजः हिमालयः मुकुटरूपेण अस्याः मस्तके शोभते ।
🔵 हिन्दी: यह हमारी स्नेहमयी भारतमाता है। अहो! हमारी भारतमाता का कितना बड़ा महत्व है! स्वयं पर्वतों का राजा हिमालय मुकुट की तरह उसके मस्तक पर शोभित होता है।
💡 हिमालय = भारतमाता का मुकुट
अस्याः चरणौ प्रक्षालयति स्वयं रत्नाकरः समुद्रः ।
🔵 हिन्दी: उसके चरणों को स्वयं रत्नाकर (सागर/समुद्र) धोता है।
💡 हिन्द महासागर = भारतमाता के चरण धोता है
भारतभूमौ महेन्द्रः, मलयः, सह्यः, रैवतकः, विन्ध्यः, अरावलिः इत्यादयः श्रेष्ठाः पर्वताः विराजन्ते ।
🔵 हिन्दी: भारत की भूमि पर महेन्द्र, मलय, सह्याद्रि, रैवतक, विन्ध्य, अरावलि आदि श्रेष्ठ पर्वत विराजमान हैं।
💡 भारत के प्रमुख पर्वत
अत्रैव गङ्गा, यमुना, सरस्वती, सिन्धुः, ब्रह्मपुत्रः, गण्डकी, महानदी, नर्मदा, गोदावरी, कृष्णा, कावेरी इत्यादयः पवित्राः नद्यः प्रवहन्ति । नद्यः अपि अस्माकं मातरः इव ।
🔵 हिन्दी: यहाँ ही गङ्गा, यमुना, सरस्वती, सिन्धु, ब्रह्मपुत्र, गण्डकी, महानदी, नर्मदा, गोदावरी, कृष्णा, कावेरी आदि पवित्र नदियाँ बहती हैं। नदियाँ भी हमारी माताओं के समान हैं।
💡 भारत की पवित्र नदियाँ — ये सब हमारी माताओं के समान हैं।
अयोध्या, मथुरा, हरिद्वारम्, काशी, काञ्ची, अवन्तिका, वैशाली, द्वारिका, पुरी, गया, प्रयागः, पाटलीपुत्रम् इत्यादीनि मङ्गलानि तीर्थक्षेत्राणि नगराणि च भारतभूमौ एव सुशोभन्ते ।
🔵 हिन्दी: अयोध्या, मथुरा, हरिद्वार, काशी, काञ्ची, उज्जैन, वैशाली, द्वारका, पुरी, गया, प्रयाग, पटना आदि मंगलकारी तीर्थस्थल और नगर भारत की भूमि पर ही सुशोभित हैं।
💡 भारत में अनगिनत पवित्र तीर्थस्थल हैं।
✦ ✦ ✦
🇮🇳 राष्ट्रध्वज — तिरंगा
भारतमातुः हस्ते विलसति त्रिवर्णयुतः राष्ट्रध्वजः । अहो अस्य शोभा ! अस्मिन् राष्ट्रध्वजे केशरः, श्वेतः, हरितः च वर्णाः विराजन्ते । ध्वजस्य मध्ये सुन्दरं नीलवर्णं चक्रमपि शोभते ।
🔵 हिन्दी: भारतमाता के हाथ में तीन रंगों वाला राष्ट्रध्वज (तिरंगा) शोभित होता है। अहो! कितनी शोभा है इसकी! इस राष्ट्रध्वज में केसरिया, सफेद और हरा — तीन रंग विराजमान हैं। ध्वज के मध्य में सुंदर नीले रंग का चक्र भी शोभित होता है।
💡 भारत के राष्ट्रध्वज में तीन रंग + नीला चक्र (धर्मचक्र) है।
Soldiers on snow mountain hoisting flag
✏️ वीर सैनिक हिमाच्छादित पर्वत पर राष्ट्रध्वज फहरा रहे हैं
त्रिवर्णध्वजस्य ऊर्ध्वभागे विराजते केशरवर्णः । एषः वर्णः त्यागपरम्परायाः शौर्यपरम्परायाः च सूचकः अस्ति । ये भारतमातुः आजीवनं सेवां कृतवन्तः, देशस्य स्वतन्त्रतां प्राप्तुं सहर्षं स्वप्राणान् अर्पितवन्तः च, तेषां वीराणां बलिदानं सूचयति एषः वर्णः । 'जयतु सैनिकः' इति वक्तुम् अस्मान् प्रेरयति ध्वजस्थितः अयं केशरवर्णः ।
🔵 हिन्दी: तिरंगे के ऊपरी भाग में केसरिया रंग विराजमान है। यह रंग त्याग और शौर्य की परम्परा का सूचक है। जिन्होंने भारतमाता की आजीवन सेवा की, और देश की स्वतन्त्रता के लिए प्रसन्नतापूर्वक अपने प्राण अर्पित किये — उन वीरों के बलिदान को यह रंग सूचित करता है। ध्वज में स्थित यह केसरिया रंग हमें 'जयतु सैनिकः!' कहने के लिए प्रेरित करता है।
💡 केसरिया रंग = सैनिकों के त्याग और बलिदान का प्रतीक।
Farmer plowing green fields
✏️ किसान खेत जोत रहा है — हरियाली का प्रतीक
कृषकबान्धवाः अस्माकं भारतभूमिं सर्वदा स्व-स्वेदबिन्दुभिः सिञ्चन्ति । एतेषां परिश्रमेण एव भारतभूमिः हरितवर्णमयी समृद्धा सस्यश्यामला च सञ्जाता । 'जयतु कृषकः' इति वक्तुम् अस्मान् प्रेरयति ध्वजस्थितः एषः हरितवर्णः ।
🔵 हिन्दी: किसान भाई हमारी भारत की भूमि को सदा अपने पसीने की बूँदों से सींचते हैं। उनके परिश्रम से ही भारत की भूमि हरी-भरी, समृद्ध और अनाज से भरपूर हो गई है। ध्वज में स्थित यह हरा रंग हमें 'जयतु कृषकः!' (किसान की जय हो!) कहने के लिए प्रेरित करता है।
💡 हरा रंग = किसानों की मेहनत और भारत की हरियाली का प्रतीक।
Scientist with rockets jets train showing Indian science
✏️ भारतीय वैज्ञानिक — रक्षा, अंतरिक्ष, रेल में भारत की उपलब्धियाँ
मध्ये स्थितः श्वेतवर्णः शान्तेः सत्यस्य च द्योतकः अस्ति । अणुशास्त्रे, सङ्गणकशास्त्रे, चिकित्साशास्त्रे, अन्तरिक्षशास्त्रे, आयुधशास्त्रे इत्यादिषु विज्ञानस्य विभिन्नेषु क्षेत्रेषु भारतीयैः वैज्ञानिकैः महत् यशः प्राप्तम् अस्ति । वैज्ञानिकानां तत् धवलं यशः धवलवर्णरूपेण राष्ट्रध्वजस्य मध्ये विलसति । 'जयतु वैज्ञानिकः' इति वक्तुम् अस्मान् प्रेरयति ध्वजमध्यस्थः अयं धवलवर्णः ।
🔵 हिन्दी: बीच में स्थित सफेद रंग शान्ति और सत्य का द्योतक है। परमाणु विज्ञान, कंप्यूटर विज्ञान, चिकित्सा विज्ञान, अंतरिक्ष विज्ञान, शस्त्र विज्ञान आदि विज्ञान के विभिन्न क्षेत्रों में भारतीय वैज्ञानिकों ने बड़ी ख्याति प्राप्त की है। वैज्ञानिकों की वह श्वेत (उज्ज्वल) कीर्ति श्वेत रंग के रूप में राष्ट्रध्वज के मध्य में चमकती है। ध्वज के मध्य में स्थित यह सफेद रंग हमें 'जयतु वैज्ञानिकः!' कहने के लिए प्रेरित करता है।
💡 सफेद रंग = शान्ति, सत्य और भारतीय वैज्ञानिकों की उज्ज्वल कीर्ति का प्रतीक।
✦ ✦ ✦
⚙️ धर्मचक्र
ध्वजे विराजमानस्य घननीलवर्णस्य चक्रस्य नाम धर्मचक्रम् इति । अस्मिन् चक्रे चतुर्विंशतिः अराः सन्ति । एतत् चक्रं 'चलनीयं कर्तव्यपथे वै, न विरम, सततं चल' इति भावं बोधयति ।
🔵 हिन्दी: ध्वज में विराजमान गहरे नीले रंग के चक्र का नाम 'धर्मचक्र' है। इस चक्र में चौबीस (24) तीलियाँ (spokes) हैं। यह चक्र यह भाव बोध कराता है — 'कर्तव्यमार्ग पर चलते रहो, रुको मत, सदा आगे बढ़ते रहो।'
💡 धर्मचक्र = 24 तीलियाँ | सन्देश: सदा आगे बढ़ते रहो, कभी मत रुको।
सूर्यः विरामं विना नित्यं सञ्चरति । नदी कष्टानि सहमाना अपि ध्येयं प्रति नित्यं प्रवहति । इदं चक्रं 'जीवने श्रान्तेः, आलस्यस्य प्रमादस्य च स्थानं न भवतु' इति सन्देशं प्रयच्छति ।
🔵 हिन्दी: सूर्य बिना रुके सदा गतिमान रहता है। नदी कठिनाइयाँ सहते हुए भी अपने लक्ष्य की ओर सदा बहती रहती है। यह चक्र यह सन्देश देता है — 'जीवन में थकान, आलस्य और लापरवाही का कोई स्थान न हो।'
💡 सूर्य और नदी से प्रेरणा लो — सदा आगे बढ़ते रहो।
✦ ✦ ✦
🎶 अंतिम संदेश
Children running with Indian flags
✏️ बच्चे भारतीय ध्वज लेकर दौड़ रहे हैं
वयं सर्वेऽपि धन्याः यत् अस्यां पवित्रभूम्यां जन्म प्राप्तवन्तः । वयं पवित्रायाः भारतमातुः नित्यं वन्दनं कुर्मः अस्याः गौरववर्धनार्थं च प्रयत्नं कुर्मः ।
🔵 हिन्दी: हम सभी धन्य हैं कि इस पवित्र भूमि पर हमारा जन्म हुआ। हम पवित्र भारतमाता को सदा प्रणाम करते हैं और उसके गौरव की वृद्धि के लिए प्रयत्न करते हैं।
💡 हम भारतीय हैं — यह सबसे बड़ा सौभाग्य है।
वयं बालका भारतभक्ताः
वयं बालिका भारतभक्ताः ।
वयं हि सर्वे भारतभक्ताः
पृथ्वीं स्वर्गं जेतुं शक्ताः ॥
हम बालक-बालिकाएँ सब भारत के भक्त हैं।
हम सब मिलकर पृथ्वी और स्वर्ग को जीत सकते हैं।
📚 @edugrown | दीपकम् | कक्षा ७

💬 Comments & Doubts

💭

Abhi tak koi comment nahi

Sabse pehle comment karne wale bano!

Apna comment likhein

Doubt ho ya suggestion — kuch bhi poochh sakte hain. Login zaroori nahi hai.

11 − 3 =

Ye sirf ye confirm karne ke liye hai ki aap robot nahi hain.

Comment publish hone se pehle admin check karta hai.

🔔 Email Updates Lein

Naya content aate hi email par pata chal jayega. Sirf wahi sections chunein jo chahiye.

🔒 Content copy nahi kar sakte