दीपकम् · कक्षा ७ · संस्कृतम्
तृतीयः पाठः — मित्राय नमः
पाठगत-प्रश्नानां तथा अभ्यास-प्रश्नानां पूर्ण-समाधानम् (Complete Solutions)
१
पाठगत प्रश्नाः
Intext / Dialogue Questionsपाठे योगिता, मित्राणि तथा योगाचार्या मध्ये यत् संवादः वर्तते, तस्य प्रश्नानाम् उत्तराणि पाठात् एव सङ्कलितानि सन्ति।
प्र. अहो ! योगिते त्वं प्रातः किं करोषि ?
उ. अहं प्रतिदिनं प्रातः पित्रा सह उद्यानं गच्छामि।
प्र. उद्याने किं करोषि भोः ?
उ. अहं तु भ्रमणं करोमि। किन्तु बहवः जनाः तत्र व्यायामं योगासनानि च कुर्वन्ति।
प्र. अहो योगासनानि ! वयम् अपि ज्ञातुम् इच्छामः — तर्हि किं करणीयम् ?
उ. तर्हि वयं सर्वे योगशिक्षिकायाः समीपं गच्छामः। (सर्वे उत्साहेन योगशिक्षिकायाः समीपं गच्छन्ति)
प्र. आचार्ये ! किम् अद्य भवान् अस्मान् योगासनं शिक्षयति ?
उ. निश्चयेन, वदन्तु किम् आसनं शिक्षितुम् इच्छन्ति ?
प्र. योगिता किम् आसनं शिक्षितुम् इच्छति ?
उ. योगिता वदति — "आचार्ये ! अद्य सूर्यनमस्कारं शिक्षयतु।"
प्र. सूर्यनमस्कारः इत्यनेन किम् अभिप्रेतम् ?
उ. सूर्यनमस्कारः द्वादशानाम् आसनानां समाहारः अस्ति। प्रत्येकस्मात् सूर्यनमस्कारात् पूर्वम् एकः मन्त्रः भवति। तेषु प्रथमः मन्त्रः अस्ति — 'ॐ मित्राय नमः' इति।
प्र. सूर्यनमस्कारस्य सर्वे द्वादश मन्त्राः के सन्ति ?
उ. ॐ मित्राय नमः। ॐ रवये नमः। ॐ सूर्याय नमः। ॐ भानवे नमः। ॐ खगाय नमः। ॐ पूष्णे नमः। ॐ हिरण्यगर्भाय नमः। ॐ मरीचये नमः। ॐ आदित्याय नमः। ॐ सवित्रे नमः। ॐ अर्काय नमः। ॐ भास्कराय नमः। (सर्वान्ते) ॐ सवितृसूर्यनारायणाय नमः।
प्र. आचार्या एकेन श्लोकेन किं वदति ?
उ. आचार्या सूर्यनमस्कारस्य बहूनि प्रयोजनानि एकेन श्लोकेन वदति — "आदित्यस्य नमस्कारान् ये कुर्वन्ति दिने दिने। आयुः प्रज्ञा बलं वीर्यं तेजस्तेषां च जायते॥" अर्थात् जो प्रतिदिन सूर्य को नमस्कार करते हैं, उन्हें आयु, बुद्धि, बल, वीरता तथा तेज प्राप्त होता है।
प्र. सूर्यनमस्कारेण किं लाभः भवति ?
उ. सूर्यनमस्कारः योगासनेषु एकः श्रेष्ठः आसनक्रमः अस्ति। सूर्यनमस्कारेण शारीरिकं, मानसिकम्, आध्यात्मिकं च बलं वर्धते। अतः वयं प्रतिदिनं सूर्यनमस्कारं करवाम, तेन 'स्वस्थं शरीरं स्वस्थं मनः' च प्राप्नवाम।
२
वयम् अभ्यासं कुर्मः
Exercise Questions (Q.1 – Q.8)पाठान्ते दत्तानां सर्वेषां अभ्यास-प्रश्नानां विस्तृत-समाधानम् अधोलिखितम् अस्ति।
१
एकपदेन उत्तराणि
(क) शुभं भवतु इति कः वदति ?
आचार्या। (जब छात्राएँ प्रणाम करती हैं, तब आचार्या आशीर्वाद देते हुए कहती हैं — 'शुभं भवतु'।)
(ख) योगिता आचार्यां 'किं शिक्षयतु' इति वदति ?
योगिता आचार्यां 'सूर्यनमस्कारं शिक्षयतु' इति वदति।
(ग) सूर्यनमस्कारः कतीनाम् आसनानां समाहारः अस्ति ?
सूर्यनमस्कारः द्वादशानाम् (१२) आसनानां समाहारः अस्ति।
(घ) केषु सूर्यनमस्कारः श्रेष्ठः ?
योगासनेषु सूर्यनमस्कारः श्रेष्ठः (आसनक्रमः) अस्ति।
(ङ) सूर्यनमस्कारेण जनाः कीदृशं शरीरं प्राप्नुवन्ति ?
सूर्यनमस्कारेण जनाः स्वस्थं शरीरम् (तथा स्वस्थं मनः) प्राप्नुवन्ति।
२
पूर्णवाक्येन उत्तराणि
(क) सर्वे छात्राः आचार्यां किं पृच्छन्ति ?
सर्वे छात्राः आचार्यां पृच्छन्ति — "आचार्ये ! किम् अद्य भवान् अस्मान् योगासनं शिक्षयति ?" इति।
(ख) सूर्यनमस्कारः इत्यनेन कः आशयः ?
सूर्यनमस्कारः इत्यनेन आशयः अस्ति यत् एषः द्वादशानाम् आसनानां समाहारः अस्ति, तथा प्रत्येकस्मात् सूर्यनमस्कारात् पूर्वम् एकः-एकः मन्त्रः उच्चार्यते।
(ग) आचार्या कं श्लोकं पाठयति ?
आचार्या इदं श्लोकं पाठयति — "आदित्यस्य नमस्कारान् ये कुर्वन्ति दिने दिने। आयुः प्रज्ञा बलं वीर्यं तेजस्तेषां च जायते॥"
(घ) सूर्यनमस्कारस्य प्रथमः मन्त्रः कः ?
सूर्यनमस्कारस्य प्रथमः मन्त्रः अस्ति — 'ॐ मित्राय नमः' इति।
(ङ) सूर्यनमस्कारेण कीदृशं बलं वर्धते ?
सूर्यनमस्कारेण शारीरिकं, मानसिकम्, आध्यात्मिकं च बलं वर्धते।
३
रिक्तस्थान-पूर्तिः (पाठात् समुचितं पदं चित्वा)
(क) प्रत्येकस्मात् .......... पूर्वम् एकः मन्त्रः भवति।
→ प्रत्येकस्मात् सूर्यनमस्कारात् पूर्वम् एकः मन्त्रः भवति।
(ख) वयं प्रतिदिनं .......... करवाम।
→ वयं प्रतिदिनं सूर्यनमस्कारं करवाम।
(ग) स्वस्थं .......... स्वस्थं .......... च प्राप्नवाम।
→ स्वस्थं शरीरं स्वस्थं मनः च प्राप्नवाम।
(घ) एकेन .......... सूर्यनमस्कारस्य बहूनि प्रयोजनानि वदामि।
→ एकेन श्लोकेन सूर्यनमस्कारस्य बहूनि प्रयोजनानि वदामि।
(ङ) आदित्यस्य .......... ये कुर्वन्ति दिने दिने।
→ आदित्यस्य नमस्कारान् ये कुर्वन्ति दिने दिने।
ज्ञातव्यम् — चतुर्थी विभक्तिः निम्न-स्थलेषु प्रयुज्यते :
① 'नमः' शब्दस्य योगे चतुर्थी विभक्तिः भवति। यथा — भास्कराय नमः।
② दानार्थे (दा-धातोः तथा च यच्छ्-धातोः योगे) चतुर्थी-विभक्तेः प्रयोगः भवति। यथा — शिक्षकः छात्राय पुस्तकं ददाति / यच्छति।
① 'नमः' शब्दस्य योगे चतुर्थी विभक्तिः भवति। यथा — भास्कराय नमः।
② दानार्थे (दा-धातोः तथा च यच्छ्-धातोः योगे) चतुर्थी-विभक्तेः प्रयोगः भवति। यथा — शिक्षकः छात्राय पुस्तकं ददाति / यच्छति।
४
पाठे विद्यमानानां 'नमः' युक्त-शब्दानां सङ्ग्रहः (सूर्यनमस्कारस्य द्वादश मन्त्राः)
यथा — मित्राय नमः
(क) रवये नमः
(ख) सूर्याय नमः
(ग) भानवे नमः
(घ) खगाय नमः
(ङ) पूष्णे नमः
(च) हिरण्यगर्भाय नमः
(छ) मरीचये नमः
(ज) आदित्याय नमः
(झ) सवित्रे नमः
(ञ) अर्काय नमः
(ट) भास्कराय नमः
अन्ते (सर्वान्ते) — ॐ सवितृसूर्यनारायणाय नमः।
५
कोष्ठकात् पदानि स्वीकृत्य वाक्य-रचना (नमः + चतुर्थी)
शब्दाः — अग्निः, आचार्या, त्रिवर्णध्वजः, जनकः, वृक्षः, देवी, भगिनी, मातामही, जननी, पृथिवी, नदी
यथा — अग्निः
→ अग्नये नमः।
(क) आचार्या
→ आचार्यायै नमः।
(ख) त्रिवर्णध्वजः
→ त्रिवर्णध्वजाय नमः।
(ग) जनकः
→ जनकाय नमः।
(घ) वृक्षः
→ वृक्षाय नमः।
(ङ) देवी
→ देव्यै नमः।
(च) भगिनी
→ भगिन्यै नमः।
(छ) मातामही
→ मातामह्यै नमः।
(ज) जननी
→ जनन्यै नमः।
(झ) पृथिवी
→ पृथिव्यै नमः।
(ञ) नदी
→ नद्यै नमः।
६
कोष्ठक-पदानां चतुर्थी-विभक्ति-रूपं प्रयुज्य वाक्य-पुनर्लेखनम्
यथा — सैनिकः (देश) जीवनं प्रयच्छति।
→ सैनिकः देशाय जीवनं प्रयच्छति।
(क) माता (याचक) वस्त्रं ददाति।
→ माता याचकाय वस्त्रं ददाति।
(ख) पौत्रः (पितामही) औषधं ददाति।
→ पौत्रः पितामह्यै औषधं ददाति।
(ग) अहं (भगिनी) उपायनं ददामि।
→ अहं भगिन्यै उपायनं ददामि।
(घ) पिता (सेविका) वेतनं ददाति।
→ पिता सेविकायै वेतनं ददाति।
(ङ) त्वं (मित्र) पुष्पं ददासि।
→ त्वं मित्राय पुष्पं ददासि।
(च) देवः (भक्त) आशीर्वादं ददाति।
→ देवः भक्ताय आशीर्वादं ददाति।
(छ) आरक्षकः (चोर) दण्डं ददाति।
→ आरक्षकः चोराय दण्डं ददाति।
७
"माता कस्मै/कस्यै धनं ददाति" — पदानि उपयुज्य वाक्य-निर्माणम्
शब्दाः (माता → ददाति) — पुत्री, पुत्रः, पाचिका, आपणिकः, याचकः, पितामही
यथा — पुत्री
→ माता पुत्र्यै धनं ददाति।
(क) पुत्रः
→ माता पुत्राय धनं ददाति।
(ख) पाचिका
→ माता पाचिकायै धनं ददाति।
(ग) आपणिकः
→ माता आपणिकाय धनं ददाति।
(घ) याचकः
→ माता याचकाय धनं ददाति।
(ङ) पितामही
→ माता पितामह्यै धनं ददाति।
८
चतुर्थी-विभक्ति-रूप-पूर्तिः
| शब्दः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| यथा — गणेश | गणेशाय | गणेशाभ्याम् | गणेशेभ्यः |
| (क) भक्त | भक्ताय | भक्ताभ्याम् | भक्तेभ्यः |
| (ख) सेविका | सेविकायै | सेविकाभ्याम् | सेविकाभ्यः |
| (ग) अनुजा | अनुजायै | अनुजाभ्याम् | अनुजाभ्यः |
| (घ) गृहिणी | गृहिण्यै | गृहिणीभ्याम् | गृहिणीभ्यः |
| (ङ) कुमारी | कुमार्यै | कुमारीभ्याम् | कुमारीभ्यः |
| (च) वन | वनाय | वनाभ्याम् | वनेभ्यः |
| (छ) मित्र | मित्राय | मित्राभ्याम् | मित्रेभ्यः |
इटैलिक (given) कोष्ठके प्रश्नपत्रे दत्तं रूपम्, हरित-वर्णे (green) अस्माभिः निर्मितम् उत्तर-रूपम् अस्ति।
✦
सन्दर्भ-व्याकरणम्
दा-धातुः (परस्मैपदम्) — लट् व लोट् लकारौ| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | ददाति | दत्तः | ददति |
| मध्यमपुरुषः | ददासि | दत्थः | दत्थ |
| उत्तमपुरुषः | ददामि | दद्वः | दद्मः |
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | ददातु | दत्ताम् | ददतु |
| मध्यमपुरुषः | देहि | दत्तम् | दत्त |
| उत्तमपुरुषः | ददानि | ददाव | ददाम |
✦
योग्यताविस्तरः
Additional Yoga Asanas (Reference)विश्वयोगदिवसः जूनमासस्य २१तमे दिनाङ्के आचर्यते। योगसूत्रम् (महर्षि पतञ्जलिः, १९६ सूत्राणि) तथा हठयोगप्रदीपिका (स्वात्माराम-स्वामिना विरचितम्) इति ग्रन्थद्वये योगासनानां विवरणं लभ्यते। तेषु कानिचन आसनानि अधः प्रदर्शितानि — वज्रासनम्, पद्मासनम्, पश्चिमोत्तानासनम्, हलासनम्, ताडासनम्।
