दीपकम् · कक्षा ६ · एकादशः पाठः
यः जानाति सः पण्डितः
संस्कृत-प्रहेलिका (पहेली) पाठस्य सर्वेषां अभ्यास-प्रश्नानां पूर्ण समाधानानि — षष्ठी-विभक्ति व्याकरणेन सह। (चित्ररहितम्)
प्रहेलिकाः
षष्ठी विभक्तिः
कुटुम्ब-सम्बन्धाः
त्रिषु लिङ्गेषु
प्रहेलिकाः५ श्लोकाः
अवधेयांशःIntext
प्रश्न १
प्रश्न २
प्रश्न ४
प्रश्न ५
प्रश्न ६
प्रश्न ७
प्रश्न ८
योग्यताविस्तरः
परियोजना
Intext · Page 112–113
प्रहेलिकाः (पहेलियाँ) — विवरण-समाधानम्
संस्कृत-साहित्ये प्रहेलिकानां (पहेलियों) विशिष्टं स्थानम् अस्ति — ये बुद्धि की तार्किक शक्ति व चिन्तन-क्षमता बढ़ाती हैं। पाँच प्रहेलिकाओं के विवरण (व्याख्या) के रिक्त-स्थानों के उत्तर यहाँ दिए गए हैं।
भोजनान्ते च किं पेयं जयन्तः कस्य वै सुतः।
कथं विष्णुपदं प्रोक्तं तक्रं शक्रस्य दुर्लभम्॥१॥
कथं विष्णुपदं प्रोक्तं तक्रं शक्रस्य दुर्लभम्॥१॥
भोजनस्य अन्ते किं पानीयम्? — तक्रम्
जयन्तः कस्य पुत्रः? — शक्रस्य (इन्द्रस्य)
विष्णोः सान्निध्यं कथम् उक्तम्? — दुर्लभम्
प्रहेलिकायाः उत्तरम् — तक्रं शक्रस्य दुर्लभम् (छाछ इन्द्र के लिए भी दुर्लभ है)
न तस्यादिर्न तस्यान्तो मध्ये यस्तस्य तिष्ठति।
तवाप्यस्ति ममाप्यस्ति यदि जानासि तद्वद॥२॥
तवाप्यस्ति ममाप्यस्ति यदि जानासि तद्वद॥२॥
तस्य आदिः 'न' अस्ति, तस्य अन्तः अपि 'न' अस्ति, तस्य मध्ये 'य' तिष्ठति। तत् तव अपि अस्ति, मम अपि अस्ति। यदि जानासि तत् वद —
प्रहेलिकायाः उत्तरम् — नयनम् (आँख: न-य-न)
वृक्षस्याग्रे फलं दृष्टं फलाग्रे वृक्ष एव च।
अकारादिं सकारान्तं यो जानाति स पण्डितः॥३॥
अकारादिं सकारान्तं यो जानाति स पण्डितः॥३॥
वृक्षस्य अग्रे फलं दृष्टं, फलस्य अग्रे वृक्षः एव च। अकारः यस्य आदिः, सकारः यस्य अन्ते अस्ति, तत् पदं यः जानाति सः पण्डितः —
प्रहेलिकायाः उत्तरम् — अनानसः (अन्नानास/pineapple: अ-कार आदि, स-कार अन्त)
किमिच्छति नरः काश्यां भूपानां को रणे हितः।
को वन्द्यः सर्वदेवानां दीयतामेकमुत्तरम्॥४॥
को वन्द्यः सर्वदेवानां दीयतामेकमुत्तरम्॥४॥
मनुष्यः काश्यां किम् इच्छति? — मृत्युम् (काशी में मृत्यु से मोक्ष-प्राप्ति की कामना)
युद्धे महाराजानां कः हितः? — जयः (विजय)
कः सर्वदेवानां वन्दनीयः? — जयः (विजय ही सबको वन्दनीय है — तीनों प्रश्नों का एक ही उत्तर अपेक्षित)
प्रहेलिकायाः उत्तरम् — मृत्युम् / जयः
कुलालस्य गृहे ह्यर्धं तदर्धं हस्तिनापुरे।
द्वयं मिलित्वा लङ्कायां यो जानाति स पण्डितः॥५॥
द्वयं मिलित्वा लङ्कायां यो जानाति स पण्डितः॥५॥
कुम्भकारस्य गृहे तस्य अर्धं किम् अस्ति? — कुम्भः (कुम्हार के घर आधा भाग — 'कुम्भ')
हस्तिनापुरे तस्य अपरम् अर्धं किम् अस्ति? — कर्णः (महाभारत का पात्र — 'कर्ण')
द्वयं मिलित्वा पूर्णरूपं लङ्कायां किम् अस्ति? — कुम्भकर्णः (रावण का भाई)
प्रहेलिकायाः उत्तरम् — कुम्भः / कर्णः → कुम्भकर्णः
Intext · Page 114
अवधेयांशः — सम्बन्ध-सारणी (सन्दर्भार्थम्)
गुरु-शिष्य सम्बन्धः
श्रीरामस्य गुरुःवसिष्ठः
कर्णस्य गुरुःपरशुरामः
अर्जुनस्य गुरुःद्रोणः
चन्द्रगुप्तस्य गुरुःचाणक्यः
पद्मपादस्य गुरुःशङ्कराचार्यः
विवेकानन्दस्य गुरुःरामकृष्णः
ग्रन्थः – ग्रन्थकर्ता
रामायणस्य रचयितावाल्मीकिः
महाभारतस्य रचयिताव्यासः
कर्णभारस्य रचयिताभासः
रघुवंशस्य रचयिताकालिदासः
पञ्चतन्त्रस्य रचयिताविष्णुशर्मा
हितोपदेशस्य रचयितानारायणपण्डितः
पति-पत्नी सम्बन्धः
अरुन्धत्याः पतिःवसिष्ठः
सीतायाः पतिःश्रीरामः
उर्मिलायाः पतिःलक्ष्मणः
कुन्त्याः पतिःपाण्डुराजः
रुक्मिण्याः पतिःकृष्णः
सुभद्रायाः पतिःअर्जुनः
Exercise · प्रश्न १
पाठस्य आधारेण एकपदेन उत्तरं लिखन्तु
(क)
भोजनान्ते पातुं योग्यं किम्?
तक्रम्
(ख)
सर्वदेवानां वन्दनीयः कः?
जयः
(ग)
जयन्तः कस्य सुतः?
शक्रस्य
(घ)
लङ्कायां मिलित्वा कस्य पूर्णरूपम् अस्ति?
कुम्भकर्णस्य
Exercise · प्रश्न २
पाठस्य आधारेण पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखन्तु
(क) विष्णुपदं कथं प्रोक्तम्? → विष्णुपदं दुर्लभम् इति प्रोक्तम्।
(ख) कस्य आदिः अन्तः च 'न' अस्ति? → नयनस्य आदिः अन्तः च 'न' अस्ति।
(ग) नरः काश्यां किम् इच्छति? → नरः काश्यां मृत्युम् इच्छति।
(घ) कुलालस्य गृहे अर्धं किम् अस्ति? → कुलालस्य गृहे अर्धं कुम्भः अस्ति।
↑ प्रश्न १ गच्छतु
Exercise · प्रश्न ४
उदाहरणानुसारं वाक्यानि लिखन्तु
पैटर्न — प्रथम पदं षष्ठी-विभक्तौ परिवर्तनीयम्, द्वितीयं पदं यथावत् रहति, अन्ते क्रियापदं योज्यते।
यथा — विद्यालयः + छात्रः → विद्यालयस्य छात्रः गच्छति।
(क) द्विचक्रिका + चक्रम् → द्विचक्रिकायाः चक्रम् भ्रमति।
(ख) वृक्षः + फलम् → वृक्षस्य फलं खादति।
(ग) छात्रा + नाम → छात्रायाः नाम पृच्छति।
(घ) रामः + पुस्तकम् → रामस्य पुस्तकम् आनयति।
(ङ) मन्दिरम् + शिखरम् → मन्दिरस्य शिखरं पश्यति।
↑ प्रश्न २ गच्छतु
Exercise · प्रश्न ५
तालिकायां प्रदत्तानां शब्दानां षष्ठीविभक्तेः रूपाणि लिखन्तु
पुंलिङ्गम्
स्त्रीलिङ्गम्
नपुंसकलिङ्गम्
↑ प्रश्न ४ गच्छतु
Exercise · प्रश्न ६
रिक्तस्थानेषु कुटुम्बस्य परिचयं लिखन्तु
यह प्रश्न व्यक्तिगत है — प्रत्येक छात्र अपने परिवार के अनुसार लिखेगा। मार्गदर्शनार्थं एक प्रतिरूप-उत्तर (model answer) —
मम नाम दिनेशः। मम पितुः नाम सुरेशः।
मम मातुः नाम सुनीता। मम अग्रजस्य नाम राकेशः।
मम अनुजायाः नाम प्रिया। मम पितामहस्य नाम रामलालः।
मम पितामह्याः नाम शान्ता। मम पितृव्यस्य नाम महेशः।
मम पितृव्यायाः नाम गीता। एतत् मम कुटुम्बकम्।
Exercise · प्रश्न ७
श्रीरामस्य कुटुम्बस्य रेखाचित्रं दृष्ट्वा वाक्यानि रचयन्तु
कुटुम्ब-वृक्ष: दशरथः+कौशल्या (राम के माता-पिता), जनकः+सुनयना (सीता के माता-पिता), लक्ष्मणः (राम का अनुज), लवः (राम-सीता का पुत्र)।
राम-सम्बन्धेन
यथा — रामस्य पिता दशरथः।
रामस्य माता कौशल्या।
रामस्य श्वशुरः जनकः।
रामस्य श्वश्रूः सुनयना।
रामस्य पत्नी सीता।
रामस्य अनुजः लक्ष्मणः।
रामस्य पुत्रः लवः।
सीता-सम्बन्धेन
सीतायाः श्वशुरः दशरथः।
सीतायाः श्वश्रूः कौशल्या।
सीतायाः पिता जनकः।
सीतायाः माता सुनयना।
सीतायाः पतिः रामः।
सीतायाः देवरः लक्ष्मणः।
सीतायाः पुत्रः लवः।
↑ प्रश्न ६ गच्छतु
Exercise · प्रश्न ८
पुस्तक-सूची-मध्ये कस्य उपरि किम् अस्ति इति लिखन्तु
क्रमः (ऊपर से नीचे): पञ्चतन्त्रम् → लीलावती → भगवद्गीता → रामायणम् → हितोपदेशः → योगशास्त्रम् → रघुवंशम् → मनुस्मृतिः → अमरकोषः → अष्टाध्यायी → महाभारतम् → अर्थशास्त्रम्
१. लीलावत्याः उपरि पञ्चतन्त्रम् अस्ति। (यथा)
२. भगवद्गीतायाः उपरि लीलावती अस्ति। (यथा)
३. रामायणस्य उपरि भगवद्गीता अस्ति।
४. हितोपदेशस्य उपरि रामायणम् अस्ति।
५. योगशास्त्रस्य उपरि हितोपदेशः अस्ति।
६. रघुवंशस्य उपरि योगशास्त्रम् अस्ति।
७. मनुस्मृतेः उपरि रघुवंशम् अस्ति।
८. अमरकोषस्य उपरि मनुस्मृतिः अस्ति।
९. अष्टाध्याय्याः उपरि अमरकोषः अस्ति।
१०. महाभारतस्य उपरि अष्टाध्यायी अस्ति।
११. अर्थशास्त्रस्य उपरि महाभारतम् अस्ति।
↑ प्रश्न ७ गच्छतु
Intext · Page 113
शब्दार्थाः — Vocabulary Reference
| शब्दः | अर्थः | हिन्दी | English |
|---|---|---|---|
| पेयम् | पातुं योग्यम् | पीने के योग्य | Fit for Drinking |
| सुतः | पुत्रः | पुत्र | Son |
| तक्रम् | मथितम् | छाछ | Butter milk |
| कुलालस्य | कुम्भकारस्य | कुम्हार का | Of the potter |
| रणे | युद्धे | युद्ध में | In war |
योग्यताविस्तरः
व्युत्पत्तिः, षष्ठी-परिचयः, गीतम्, श्लोकौ
१. व्युत्पत्तिः प्रकृष्टा हेलिका → प्रहेलिका। 'हेला' का अर्थ 'क्रीडा' (खेल) है। जो अभिप्राय को सूचित करे (प्रहिलति) वह प्रहेलिका कहलाती है — यह विनोद-कला के अंतर्गत आती है।
२. षष्ठी विभक्तिः जहाँ सम्बन्ध (सम्बन्धः) होता है, वहाँ षष्ठी विभक्ति प्रयुक्त होती है। यथा — 'बालकस्य पुस्तकम्' — यहाँ पुस्तक का सम्बन्ध बालक से है, अतः 'बालक' शब्द में षष्ठी विभक्ति है।
३. हस्तकुटुम्बकम् (गीतम्)
एषः स्नेहालुः तातः – अङ्गुष्ठः॥
निकटे निवसति ननु माता – तर्जनी॥
ज्येष्ठा पुत्री दीर्घतमा – मध्यमा॥
तस्याः भगिनी मनोरमा – अनामिका॥
कनिष्ठबाला अन्ते च – कनिष्ठिका॥
हस्तकुटुम्बं मम पश्य।
हस्तद्वयेन प्रणमामि।
आशीर्वादं विन्दामि॥
निकटे निवसति ननु माता – तर्जनी॥
ज्येष्ठा पुत्री दीर्घतमा – मध्यमा॥
तस्याः भगिनी मनोरमा – अनामिका॥
कनिष्ठबाला अन्ते च – कनिष्ठिका॥
हस्तकुटुम्बं मम पश्य।
हस्तद्वयेन प्रणमामि।
आशीर्वादं विन्दामि॥
(इस गीत में हाथ की पाँचों अंगुलियों को परिवार के सदस्यों के रूप में दर्शाया गया है — अँगूठा=पिता, तर्जनी=माता, मध्यमा=बड़ी बेटी, अनामिका=उसकी बहन, कनिष्ठिका=सबसे छोटी।)
४. श्लोकौ
अलसस्य कुतो विद्या अविद्यस्य कुतो धनम्।
अधनस्य कुतो मित्रम् अमित्रस्य कुतः सुखम्॥
अधनस्य कुतो मित्रम् अमित्रस्य कुतः सुखम्॥
हस्तस्य भूषणं दानं सत्यं कण्ठस्य भूषणम्।
श्रोत्रस्य भूषणं शास्त्रं भूषणैः किं प्रयोजनम्॥
श्रोत्रस्य भूषणं शास्त्रं भूषणैः किं प्रयोजनम्॥
परियोजनाकार्यम्
मार्गदर्शनम्
निर्देशाः एवं सहायता
- स्व-परिवार व मित्र-परिवार परिचयः (10+10 वाक्यानि): अपने परिवार और किसी मित्र के परिवार का परिचय संस्कृत में दस-दस वाक्यों में लिखिए। प्रश्न ६ के प्रतिरूप-उत्तर (ऊपर) को आधार बना सकते हैं — नाम, माता-पिता, भाई-बहन, दादा-दादी आदि के नामों सहित।
- प्रहेलिका-संग्रहः: अपनी मातृभाषा में इसी प्रकार की पाँच पहेलियाँ एकत्र कीजिए (परिवार के बड़ों से पूछकर या किताबों से)।
- क्रीडा (पठन-सामग्री): यह एक छिपन-छिपाई (लुका-छिपी) के खेल की कहानी है — नाजिया गिनती गिनकर सबको खोजने निकलती है। मोहितः द्वार के पीछे, बबली अलमारी के पीछे, उमा पलंग के नीचे मिलते हैं। फिर नाजिया मैदान में जाती है — मीता दादी के पीछे मिलती है, पर अजितः को वह पर्दे के पीछे व मैदान में कहीं नहीं पाती। अंत में अजितः पेड़ पर से कूदकर "धप्पा" कहता है, और नाजिया फिर से गिनती गिनने चली जाती है। इस पाठ को ध्यान से पढ़िए और समझिए।