संस्कृतम् · कक्षा ९ · अष्टमः पाठः
अन्नाद् आनन्दं प्रति
भृगु–वरुण संवादः · पञ्चकोष-विकासः — सम्पूर्ण-प्रश्नोत्तराणि
“तपसैव ज्ञायते” — अभ्यासेन समाधानम्
📖
अभ्यासाद् जायते सिद्धिः
पाठ्यपुस्तक-अभ्यासः — प्रश्न १ से ८ तक
प्र. १एकेन पदेन रिक्तस्थानं पूरयत
उदाहरणम् — अन्नेन शरीरं वर्धते।
- अन्नेन शरीरं वर्धते।
- प्राणे शरीरं प्रतिष्ठितम्।
- प्राणेन विना शरीरं क्रियाशून्यं भवति।
- प्राणात् एव इमानि भूतानि जायन्ते।
- मनसा समस्तानि इन्द्रियाणि सञ्चाल्यन्ते।
- विज्ञानेन / बुद्धितत्त्वेन विना बोधशक्तेः तर्कशक्तेश्च विकासो न भवति।
- मनः एव सर्वकर्मणः प्रवर्तकम्।
सूत्रम्: रिक्तस्थानानि पाठस्य पञ्च-कोष-क्रमम् अनुसरन्ति — अन्न → प्राण → मन → विज्ञान। यः कोषः येन क्रियते, तस्य कारणपदं रिक्तस्थाने आगच्छति।
प्र. २अधोलिखितानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तराणि लिखत
-
भृगोः जिज्ञासा कस्मिन् विषये आसीत्?
भृगोः जिज्ञासा ब्रह्मविषये आसीत्।
-
भृगुणा ब्रह्मज्ञानाय किम् आचरितम्?
भृगुणा ब्रह्मज्ञानाय तपः आचरितम्।
-
भृगुः प्रथमं तपसा ब्रह्मरूपेण किं ज्ञातवान्?
भृगुः प्रथमं तपसा अन्नं ब्रह्मरूपेण ज्ञातवान् (अन्नं वै ब्रह्म)।
-
मनसः के जायन्ते?
मनसः सङ्कल्पाः, भावाः, विचाराश्च जायन्ते।
-
प्राणिनः कस्मात् जायन्ते?
प्राणिनः अन्नात् जायन्ते।
-
इन्द्रियाणि केन सञ्चाल्यन्ते?
इन्द्रियाणि मनसा सञ्चाल्यन्ते।
-
शरीरं कुत्र प्रतिष्ठितम् अस्ति?
शरीरं प्राणे प्रतिष्ठितम् अस्ति।
-
केन विना स्मृतिशक्तेर्विकासो न भवति?
बुद्धितत्त्वेन (विज्ञानेन) विना स्मृतिशक्तेर्विकासो न भवति।
-
भृगुः तपसा केषां महत्त्वं ज्ञातवान्?
भृगुः तपसा अन्नस्य, प्राणस्य, मनसः, विज्ञानस्य, आनन्दस्य च महत्त्वं ज्ञातवान्।
अन्नमयकोषः — अन्नेन यानि वर्धन्ते (आयुः · बलम् · ओजः · तेजः …)
प्र. ३‘किं सत्यं किम् असत्यम्’ इति रिक्तस्थाने पूरयत
उदाहरणम् — प्रस्तुते पाठे पितापुत्रयोः संवादः अस्ति → सत्यम्
- प्रस्तुते पाठे पितापुत्रयोः संवादः अस्ति। — सत्यम्
- अस्मिन् संवादे अन्नस्य महत्त्वं वर्णितम्। — सत्यम्
- प्राणिनः मनसः जायन्ते इति कथनम् अस्ति। — असत्यम्
प्राणिनः अन्नात्/प्राणात् जायन्ते, न तु मनसः।
- अन्नेन शरीरं वर्धते इति। — सत्यम्
- मनः सारथिरूपेण अस्मान् कर्मणि प्रवर्तयति। — असत्यम्
बुद्धिः एव सारथिरूपेण अस्मान् कर्मणि प्रवर्तयति, न तु मनः।
- भृगुः वरुणस्य पुत्रोऽस्ति। — सत्यम्
- भृगुः तपसा मनो ब्रह्मरूपेण ज्ञातवान्। — सत्यम्
- विना योगे तृतीया विभक्तिर्भवति। — सत्यम्
‘विना’ योगे प्रायः तृतीया विभक्तिः प्रयुज्यते (यथा — धनेन विना)।
प्र. ४क्रियापदेन सह समुचितं पदं योजयत
| क्रमः | पदम् | उचितं क्रियापदम् | वाक्यम् |
|---|---|---|---|
| (क) | प्राणिनः | ३. जायन्ते | प्राणिनः जायन्ते। |
| (ख) | शरीरम् | ४. वर्धते | शरीरं वर्धते। |
| (ग) | तपः | २. कुरुताम् | तपः कुरुताम्। |
| (घ) | पितरं | ५. ब्रूते | पितरं ब्रूते। |
| (ङ) | यत्नः | १. क्रियताम् | यत्नः क्रियताम्। |
आधारः: कर्तृपदस्य वचनानुसारं क्रियापदं चीयते — ‘प्राणिनः’ (बहुवचनम्) → जायन्ते; ‘शरीरम्’ (एकवचनम्) → वर्धते।
प्र. ५अवशिष्ट-धातुरूपाणि पूरयत (वृत् धातुः · लट्-लकारः · आत्मनेपदम्)
| पुरुषः | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमः | वर्तते | वर्तेते | वर्तन्ते |
| मध्यमः | वर्तसे | वर्तेथे | वर्तध्वे |
| उत्तमः | वर्ते | वर्तावहे | वर्तामहे |
(वर्तते = प्रदत्तम् उदाहरणम्।)
प्र. ६एतानि पदानि लट्-लकारस्य त्रिषु पुरुषेषु रूपाणि (आत्मनेपदम्)
सर्वे एते आत्मनेपदि-धातवः। प्रत्ययाः — प्रथमः: ते/एते/न्ते · मध्यमः: से/एथे/ध्वे · उत्तमः: ए/आवहे/आमहे
| धातुः / रूपम् | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| लभ् (लभते) | लभते · लभसे · लभे | लभेते · लभेथे · लभावहे | लभन्ते · लभध्वे · लभामहे |
| जन् (जायते) | जायते · जायसे · जाये | जायेते · जायेथे · जायावहे | जायन्ते · जायध्वे · जायामहे |
| भाष् (भाषते) | भाषते · भाषसे · भाषे | भाषेते · भाषेथे · भाषावहे | भाषन्ते · भाषध्वे · भाषामहे |
| विद् (विद्यते) | विद्यते · विद्यसे · विद्ये | विद्येते · विद्येथे · विद्यावहे | विद्यन्ते · विद्यध्वे · विद्यामहे |
| मुद् (मोदते) | मोदते · मोदसे · मोदे | मोदेते · मोदेथे · मोदावहे | मोदन्ते · मोदध्वे · मोदामहे |
| सेव् (सेवते) | सेवते · सेवसे · सेवे | सेवेते · सेवेथे · सेवावहे | सेवन्ते · सेवध्वे · सेवामहे |
| सह् (सहते) | सहते · सहसे · सहे | सहेते · सहेथे · सहावहे | सहन्ते · सहध्वे · सहामहे |
| शुभ् (शोभते) | शोभते · शोभसे · शोभे | शोभेते · शोभेथे · शोभावहे | शोभन्ते · शोभध्वे · शोभामहे |
| यत् (यतते) | यतते · यतसे · यते | यतेते · यतेथे · यतावहे | यतन्ते · यतध्वे · यतामहे |
| वृध् (वर्धते) | वर्धते · वर्धसे · वर्धे | वर्धेते · वर्धेथे · वर्धावहे | वर्धन्ते · वर्धध्वे · वर्धामहे |
| मन् (मन्यते) | मन्यते · मन्यसे · मन्ये | मन्येते · मन्येथे · मन्यावहे | मन्यन्ते · मन्यध्वे · मन्यामहे |
| द्युत् (द्योतते) | द्योतते · द्योतसे · द्योते | द्योतेते · द्योतेथे · द्योतावहे | द्योतन्ते · द्योतध्वे · द्योतामहे |
| रुच् (रोचते) | रोचते · रोचसे · रोचे | रोचेते · रोचेथे · रोचावहे | रोचन्ते · रोचध्वे · रोचामहे |
| कम्प् (कम्पते) | कम्पते · कम्पसे · कम्पे | कम्पेते · कम्पेथे · कम्पावहे | कम्पन्ते · कम्पध्वे · कम्पामहे |
| याच् (याचते) | याचते · याचसे · याचे | याचेते · याचेथे · याचावहे | याचन्ते · याचध्वे · याचामहे |
| स्पर्ध् (स्पर्धते) | स्पर्धते · स्पर्धसे · स्पर्धे | स्पर्धेते · स्पर्धेथे · स्पर्धावहे | स्पर्धन्ते · स्पर्धध्वे · स्पर्धामहे |
| लज्ज् (लज्जते) | लज्जते · लज्जसे · लज्जे | लज्जेते · लज्जेथे · लज्जावहे | लज्जन्ते · लज्जध्वे · लज्जामहे |
| क्षि (क्षीयते) | क्षीयते · क्षीयसे · क्षीये | क्षीयेते · क्षीयेथे · क्षीयावहे | क्षीयन्ते · क्षीयध्वे · क्षीयामहे |
प्रत्येकं कोष्ठके क्रमशः प्रथमः · मध्यमः · उत्तमः पुरुषः दर्शितः।
प्र. ७आत्मनेपदि-धातूनां लोट्-लकारे त्रिषु पुरुषेषु अभ्यासः
वन्द् व कृ इति प्रदत्ते; अधः मुद् (मोदताम्) व वृध् (वर्धताम्) इति पूरयितव्ये।
| वन्द्-धातुः (लोट्) | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमः | वन्दताम् | वन्देताम् | वन्दन्ताम् |
| मध्यमः | वन्दस्व | वन्देथाम् | वन्दध्वम् |
| उत्तमः | वन्दै | वन्दावहै | वन्दामहै |
| कृ-धातुः (लोट्) | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमः | कुरुताम् | कुर्वाताम् | कुर्वताम् |
| मध्यमः | कुरुष्व | कुर्वाथाम् | कुरुध्वम् |
| उत्तमः | करवै | करवावहै | करवामहै |
✦ पूरितं समाधानम्
| १. मुद् (मोदताम्) | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमः | मोदताम् | मोदेताम् | मोदन्ताम् |
| मध्यमः | मोदस्व | मोदेथाम् | मोदध्वम् |
| उत्तमः | मोदै | मोदावहै | मोदामहै |
| २. वृध् (वर्धताम्) | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमः | वर्धताम् | वर्धेताम् | वर्धन्ताम् |
| मध्यमः | वर्धस्व | वर्धेथाम् | वर्धध्वम् |
| उत्तमः | वर्धै | वर्धावहै | वर्धामहै |
प्र. ८एतानि क्रियापदानि लोट्-लकारे त्रिषु पुरुषेषु + कर्तृपदानुसारं परिवर्तनम्
क्रियापदानि: लभताम्, सेवताम्, जयताम्, भाषताम्, विद्यताम्, सहताम्, यतताम्, याचताम्, स्पर्धताम्, लज्जताम्, कुरुताम्
| धातुः | एकवचनम् (प्र·म·उ) | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| लभ् | लभताम् · लभस्व · लभै | लभेताम् · लभेथाम् · लभावहै | लभन्ताम् · लभध्वम् · लभामहै |
| सेव् | सेवताम् · सेवस्व · सेवै | सेवेताम् · सेवेथाम् · सेवावहै | सेवन्ताम् · सेवध्वम् · सेवामहै |
| जय् (जि) | जयताम् · जयस्व · जयै | जयेताम् · जयेथाम् · जयावहै | जयन्ताम् · जयध्वम् · जयामहै |
| भाष् | भाषताम् · भाषस्व · भाषै | भाषेताम् · भाषेथाम् · भाषावहै | भाषन्ताम् · भाषध्वम् · भाषामहै |
| विद् | विद्यताम् · विद्यस्व · विद्यै | विद्येताम् · विद्येथाम् · विद्यावहै | विद्यन्ताम् · विद्यध्वम् · विद्यामहै |
| सह् | सहताम् · सहस्व · सहै | सहेताम् · सहेथाम् · सहावहै | सहन्ताम् · सहध्वम् · सहामहै |
| यत् | यतताम् · यतस्व · यतै | यतेताम् · यतेथाम् · यतावहै | यतन्ताम् · यतध्वम् · यतामहै |
| याच् | याचताम् · याचस्व · याचै | याचेताम् · याचेथाम् · याचावहै | याचन्ताम् · याचध्वम् · याचामहै |
| स्पर्ध् | स्पर्धताम् · स्पर्धस्व · स्पर्धै | स्पर्धेताम् · स्पर्धेथाम् · स्पर्धावहै | स्पर्धन्ताम् · स्पर्धध्वम् · स्पर्धामहै |
| लज्ज् | लज्जताम् · लज्जस्व · लज्जै | लज्जेताम् · लज्जेथाम् · लज्जावहै | लज्जन्ताम् · लज्जध्वम् · लज्जामहै |
| कृ | कुरुताम् · कुरुष्व · करवै | कुर्वाताम् · कुर्वाथाम् · करवावहै | कुर्वताम् · कुरुध्वम् · करवामहै |
✦ कर्तृपदानुसारं लोट्-लकारेण क्रियापदं परिवर्तयत
उदाहरणम् — सः अन्नं सदा ईश्वरबुद्ध्या सेवते। → भवान् सदा अन्नम् ईश्वरबुद्ध्या सेवताम्।
| लट्-लकारः (मूलवाक्यम्) | नूतनं कर्तृपदम् | लोट्-लकारः (समाधानम्) |
|---|---|---|
| बालकः अन्नस्य निन्दां न कुरुते। | भवान् | भवान् अन्नस्य निन्दां न कुरुताम्। |
| मम जीवने यशो वर्धते। | तव | तव जीवने यशो वर्धताम्। |
| अहं बौद्धिकविकासाय सदा योगासनं कुर्वे। | त्वम् | त्वं बौद्धिकविकासाय सदा योगासनं कुरुष्व। |
| रमेशः सर्वदा सत्यं भाषते। | दिनेशः | दिनेशः सर्वदा सत्यं भाषताम्। |
| छात्रः लक्ष्यसिद्ध्ये कष्टं सहते। | अहम् | अहं लक्ष्यसिद्ध्ये कष्टं सहै। |
| साधवः सर्वदा रमन्ते। | भवन्तः | भवन्तः सर्वदा रमन्ताम्। |
| भवान् योगेन आरोग्यं लभते। | अहम् | अहं योगेन आरोग्यं लभै। |
| रमा सदा सत्कर्मणि यतते। | लता | लता सदा सत्कर्मणि यतताम्। |
| भक्तः ईश्वरं वन्दते। | त्वम् | त्वं ईश्वरं वन्दस्व। |
नियमः: कर्तृपदस्य पुरुषं वचनं च अनुसृत्य लोट्-रूपं चीयते — भवान्/सः → प्रथमपुरुषः, त्वम् → मध्यमपुरुषः, अहम् → उत्तमपुरुषः।
✍️
स्वाध्यायान्मा प्रमदः
धातुरूप-सारणी · उपनिषद्-श्लोकाः · ‘यस्तु क्रियावान्’ परियोजना-प्रश्नाः
स्वा. १आत्मनेपदि-धातूनां लट्-लकारे त्रिषु पुरुषेषु अभ्यासः
| वन्द्-धातुः (लट्) | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | वन्दते | वन्देते | वन्दन्ते |
| मध्यमपुरुषः | वन्दसे | वन्देथे | वन्दध्वे |
| उत्तमपुरुषः | वन्दे | वन्दावहे | वन्दामहे |
| कृ-धातुः (लट्) | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | कुरुते | कुर्वाते | कुर्वते |
| मध्यमपुरुषः | कुरुषे | कुर्वाथे | कुरुध्वे |
| उत्तमपुरुषः | कुर्वे | कुर्वहे | कुर्महे |
| वन्द् — वाक्ये (देवं वन्द्) | एकवचनम् | द्विवचनम् | बहुवचनम् |
|---|---|---|---|
| प्रथमपुरुषः | भक्तः देवं वन्दते | भक्तौ देवं वन्देते | भक्ताः देवं वन्दन्ते |
| मध्यमपुरुषः | त्वं देवं वन्दसे | युवां देवं वन्देथे | यूयं देवं वन्दध्वे |
| उत्तमपुरुषः | अहं देवं वन्दे | आवां देवं वन्दावहे | वयं देवं वन्दामहे |
स्वा. २क्रियापदानि — एकवचनरूपाणि एवं बहुवचनरूपाणि
| क्रमः | एकवचनरूपम् | बहुवचनरूपम् |
|---|---|---|
| १ | बालकः उद्याने रमते | बालकाः उद्याने रमन्ते |
| २ | शिष्यः गुरुं सेवते | शिष्याः गुरुं सेवन्ते |
| ३ | रात्रौ चन्द्रः राजते | साधुपुरुषाः सर्वत्र राजन्ते |
| ४ | वृक्षः वायुना कम्पते | वृक्षाः वायुना कम्पन्ते |
| ५ | कण्ठे हारः शोभते | वृक्षे पुष्पाणि शोभन्ते |
| ६ | योगासनेन मानवः आरोग्यं लभते | योगासनेन मानवाः आरोग्यं लभन्ते |
| ७ | भिक्षुकः धनं याचते | भिक्षुकाः धनं याचन्ते |
| ८ | छात्रः गृहकार्यं कुरुते | छात्राः गृहकार्यं कुर्वते |
स्वा. ३–८पाठगताः उपनिषद्-वचनानि — अन्वयः एवं भावार्थः
आहारात् सर्वभूतानि सम्भवन्ति महीपते।
आहारेण विवर्धन्ते तेन जीवन्ति जन्तवः॥— महाभारतम्, वनपर्व १३१/७
आहारेण विवर्धन्ते तेन जीवन्ति जन्तवः॥— महाभारतम्, वनपर्व १३१/७
अन्वयः
हे महीपते! सर्वभूतानि आहारात् सम्भवन्ति, आहारेण विवर्धन्ते, तेन (आहारेण) जीवन्ति च।
भावार्थः
हे राजन्! सर्वे प्राणिनः अन्नादिभोज्यपदार्थात् जायन्ते। प्राणिनः आहारेण एव शरीरस्य विकासं प्राप्नुवन्ति, तेन आहारेण एव जीवन्ति च।
यावद् वायुः स्थितो देहे तावज्जीवनमुच्यते।
मरणं तस्य निष्क्रान्तिस्ततो वायुं निरोधयेत्॥— हठयोगप्रदीपिका
मरणं तस्य निष्क्रान्तिस्ततो वायुं निरोधयेत्॥— हठयोगप्रदीपिका
अन्वयः
यावद् देहे वायुः स्थितः तावत् जीवनम् उच्यते। तस्य निष्क्रान्तिः मरणम्, ततः वायुं निरोधयेत्।
भावार्थः
यावत्कालपर्यन्तं प्राणवायुः शरीरे रक्षितो भवति, तावत् जीवनं भवति। वायोः शरीरात् निर्गमनम् एव मरणम्। अतः प्राणवायुं रक्षेत् — प्राणायामेन आसनैश्च प्राणमयकोषस्य रक्षणं कर्तव्यम्।
मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः।
बन्धाय विषयासक्तं मुक्त्यै निर्विषयं स्मृतम्॥— अमृतबिन्दु-उपनिषद् १/२
बन्धाय विषयासक्तं मुक्त्यै निर्विषयं स्मृतम्॥— अमृतबिन्दु-उपनिषद् १/२
अन्वयः
मनः एव मनुष्याणां बन्धमोक्षयोः कारणम्; विषयासक्तं बन्धाय, निर्विषयं मुक्त्यै स्मृतम् अस्ति।
भावार्थः
मनुष्याणां बन्धस्य मोक्षस्य च कारणं मन एव। यदि मनः विषयेषु आसक्तं (कामादिदोषयुक्तं) भवति तर्हि बन्धाय कारणं भवति; यदि मनः निर्मलं शान्तं राग-द्वेष-शोकादिरहितं भवति तर्हि मानसिकशक्तेः मनोमयकोषस्य च विकासो भवति।
मनो हि द्विविधं प्रोक्तं शुद्धं चाशुद्धमेव च।
अशुद्धं कामसङ्कल्पं शुद्धं कामविवर्जितम्॥— अमृतबिन्दु-उपनिषद् १/१
अशुद्धं कामसङ्कल्पं शुद्धं कामविवर्जितम्॥— अमृतबिन्दु-उपनिषद् १/१
भावार्थः
मनः द्विविधम् उक्तम् — (१) शुद्धम् (२) अशुद्धम्। कामसङ्कल्पयुक्तं मनः अशुद्धम्, कामरहितं मनः शुद्धम्।
कामः सङ्कल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा
धृतिरधृतिर्ह्रीर्धीर्भीरित्येतत् सर्वं मन एव।— बृहदारण्यकोपनिषद् १/५/३
धृतिरधृतिर्ह्रीर्धीर्भीरित्येतत् सर्वं मन एव।— बृहदारण्यकोपनिषद् १/५/३
भावार्थः
कामः, सङ्कल्पः, विचिकित्सा (सन्देहः), श्रद्धा, अश्रद्धा, धृतिः, अधृतिः, ह्रीः (लज्जा), धीः (बुद्धिः), भीः (भयम्) — एतत् सर्वं मन एव अस्ति। एते मनसः विषयाः।
यन्मनसा ध्यायति तद्वाचा वदति, यद् वाचा वदति
तत् कर्मणा करोति, यत् कर्मणा करोति तदभिसम्पद्यते।— शतपथब्राह्मणम्
तत् कर्मणा करोति, यत् कर्मणा करोति तदभिसम्पद्यते।— शतपथब्राह्मणम्
भावार्थः
यत् मनसा चिन्तयति, तदेव वाचा वदति; यत् वाचा वदति, तदेव कर्मणा करोति; यत् कर्मणा करोति, तदेव फलरूपेण प्राप्नोति। अतः मनः, वाक्, कर्म च एकरूपाणि स्युः।
सहायक-चित्राणिमनोमयकोषः एवं विज्ञानमयकोषः — मनसः व बुद्धेः विषयाः
मनोमयकोषः — मनसः विषयाः (धृतिः · कामः · श्रद्धा …)
विज्ञानमयकोषः — बुद्धेः शक्तयः (विवेकः · तर्कः · अनुभवः …)
सारपञ्चकोष-क्रमः — अन्नात् आनन्दं प्रति
मानवः क्रमशः शरीरेण → प्राणेन → मनसा → बुद्ध्या → अध्यात्मशक्त्या पूर्णविकासं लभते। आदौ अन्नमयकोषस्य, ततः क्रमेण अन्येषां विकासः कर्तव्यः।
उक्तञ्च: आहारशुद्धौ सत्त्वशुद्धिः, सत्त्वशुद्धौ ध्रुवा स्मृतिः, स्मृतिलम्भे सर्वग्रन्थीनां विप्रमोक्षः। — (छान्दोग्योपनिषद् ७/२६/२)
यस्तु क्रियावान् मनुजः स विद्वान्परियोजना / सृजनात्मक-प्रश्नाः (आदर्श-उत्तराणि)
१ · छात्रसंगोष्ठी — पाठस्य प्रासङ्गिकता
अयं पाठः अधुनापि अतीव प्रासङ्गिकः। सः बोधयति यत् सात्त्विकम् अन्नम् (अन्नमयकोषः), प्राणायामः (प्राणमयकोषः), शान्तं मनः (मनोमयकोषः), विवेकयुक्ता बुद्धिः (विज्ञानमयकोषः), आनन्दः च — एते क्रमशः विकसिताः चेत् मानवः पूर्णतां प्राप्नोति। आधुनिकजीवने तनाव-रोग-असन्तोषेभ्यः रक्षणाय एषा पञ्चकोष-विकासपद्धतिः मार्गदर्शिका।
२ · उपनिषद्-वचनानाम् आशयः (दश-वाक्येषु)
(१) अन्नात् सर्वाणि भूतानि जायन्ते। (२) अन्नेन एव ते वर्धन्ते जीवन्ति च। (३) अतः अन्नं ब्रह्मसमम्, न निन्द्यम्। (४) प्राणे शरीरं प्रतिष्ठितम्। (५) यावत् देहे वायुः, तावत् जीवनम्। (६) मनः बन्धमोक्षयोः कारणम्। (७) निर्विषयं मनः मुक्तिप्रदम्। (८) कामः, सङ्कल्पः, श्रद्धा आदयः मनसः विषयाः। (९) आहारशुद्धौ सत्त्वशुद्धिः, ततः ध्रुवा स्मृतिः। (१०) स्मृतिलाभे सर्वसन्देहानां विप्रमोक्षः।
३ · पाठगतैः क्रियापदैः वाक्यरचना (नमूना)
सेवते — बालकः मातरं सेवते। · वर्धते — अन्नेन शरीरं वर्धते। · जायते — पुष्पं वृक्षे जायते। · लभते — सः यशो लभते। · भाषते — सत्यं भाषते। · कुरुते — छात्रः कार्यं कुरुते। · रमते — शिशुः उद्याने रमते। · यतते — सः लक्ष्याय यतते। (एवं क्रमेण विंशतिवाक्यानि रचयित्वा अभ्यासः करणीयः।)
४ · अन्नरक्षणाय उपायाः
अन्नं न नाशयेम, आवश्यकमात्रम् एव गृह्णीयाम; भोजनं स्वच्छपात्रे आच्छाद्य रक्षेम; अवशिष्टम् अन्नं पशुभ्यः क्षुधितेभ्यः वा दद्याम; धान्यं शुष्के स्थाने संरक्षेम; अन्नं ईश्वरबुद्ध्या सेवेमहि — “अन्नं न परिहर्तव्यम्”।
५ · मनसः कार्यम् (दश-वाक्येषु)
(१) मनः सर्वकर्मणः प्रवर्तकम्। (२) समस्तानि इन्द्रियाणि मनसा सञ्चाल्यन्ते। (३) मानवः मनसा एव सर्वं कार्यं सम्पादयति। (४) मनसः सङ्कल्पाः, भावाः, विचाराश्च जायन्ते। (५) मनः चिन्तनस्य मननस्य च केन्द्रम्। (६) शुद्धं मनः मुक्तिप्रदम्। (७) अशुद्धं मनः बन्धकारणम्। (८) मनसा यत् ध्यायति, तदेव वाचा वदति। (९) अतः मनः सत्कर्मणा साधनीयम्। (१०) शान्तम् उत्साहयुक्तं मनः एव शक्तिप्रदम्।
६ · त्रयाणाम् आत्मनेपदि-धातूनां लट्/लोट् रूपाणि (नमूना — सेव्)
| सेव् (लट्) | एक. | द्वि. | बहु. |
|---|---|---|---|
| प्रथमः | सेवते | सेवेते | सेवन्ते |
| मध्यमः | सेवसे | सेवेथे | सेवध्वे |
| उत्तमः | सेवे | सेवावहे | सेवामहे |
| सेव् (लोट्) | एक. | द्वि. | बहु. |
|---|---|---|---|
| प्रथमः | सेवताम् | सेवेताम् | सेवन्ताम् |
| मध्यमः | सेवस्व | सेवेथाम् | सेवध्वम् |
| उत्तमः | सेवै | सेवावहै | सेवामहै |
एवमेव लभ् व यत् इत्यादीनां धातूनां रूपाणि अभ्यसनीयानि (द्रष्टव्यम् — प्र. ६ व प्र. ८)।
७ · प्रत्येकं कोषस्य विकासाय उपायाः
अन्नमयः — सात्त्विक-हितकारक-आहारः; प्राणमयः — प्रतिदिनं प्राणायामः आसनानि च; मनोमयः — शान्तं सत्कर्मयुक्तं मनः, सद्ग्रन्थपठनम्; विज्ञानमयः — ध्यानं, योगासनं, विवेक-वर्धनम्; आनन्दमयः — प्राणिषु दया, परोपकारः, ईश्वरसेवा, राग-द्वेष-क्रोध-लोभ-मोहत्यागः।
स्मरणीयानि उपनिषद्-वचनानि: “अन्नं हि भूतानां ज्येष्ठम्, तस्मात् सर्वौषधमुच्यते।” · “प्राणो हि भूतानाम् आयुः।” · “तन्मे मनः शिवसङ्कल्पमस्तु।”